الیاقوت

● الیاقوت / کلام و اعتقادات / عربی al-yāqūt نوبختی، ابراهیم بن اسحاق، قرن 4 قمری nobaxtī, ebrāhīm ebn-e eshāq (- 10c) رساله‌ای مختصر و مهم در علم کلام و با عناوین غالباً کلمه «مسئلة - القول است». علامه حلی این رساله را بر پانزده«مقصد» مرتب و مبوب نموده است: مقصد 1. فی النظر و ما يتصل به (در سیزده مسئله)؛ 2. فی الجوهر و العرض (در ده مسئله)؛ 3.فی احکام الجواهر و الاعراض (در چهار مسئله)؛ 4. فی الموجودات (در هفت مسئله)؛ 5. فی اثبات الصانع و توحید و احکام صفاته (در نوزده مسئله)؛ 6. فی استناد صفاته الى وجوبه تعالى (در پنج مسئله)؛ 7. فی العدل (در پنج مسئله)؛ 8. فی الالام و الاعواض (در هشت مسئله)؛ 9.فی افعال القلوب و نظائرها (در دوازده مسئله)؛ 10. فی التکلیف (در چهار مسئله)؛ 11. فی الالطاف (در پنج مسئله)، اربع مسائل فی التوحید (ازلیت علم و قدرت و حیات خداوند و جواب از کلام هشام)؛ 12. فی اعتراضات الخصوم فی التوحيد و العدل و الجواب عنها (در شش مسئله)؛ 13. فی الوعد و الوعید (در یازده مسئله)؛ 14. فی النبوات (در بیست مسئله)؛ 15. فی الامامة (در دوازده مسئله). علامه حلی نام مؤلف کتاب را در ابتدای شرح خود، با عنوان ابراهیم بن نوبخت آورده است. در خصوص مؤلفکتاب روایات مختلفی مطرح است: 1. ابواسحاق ابراهیم بننوبخت (آستان قدس 271: 4، مرعشی 40: 4 و الذریعه 444: 2)، 2. ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت نوبختی (اعیان الشیعه 110: 2)، 3. ابو اسحاق ابراهیم بن اسحاق بن فضل بن ابی سهل نوبختی (الذریعه 62: 1 و 70)، 4. ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق بن ابی سهل فضل بن ابی سهل نوبختی (الذریعه 271: 25)، 5. اسماعیل بن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت (ریاض 38: 6)، 6. ابو سهل اسماعیل بن علی بن اسحاق بن ابوسهل بن نوبخت (فهرس اعلام الذریعه 196: 1). در مورد این شخص بنگرید به اعیان (383: 3) و طبقات اعلام الشیعه (قرن 4: ص 63). اعیان الشیعه (94: 2) به نقل از کتاب خاندان نوبختی به ده پسر اباسهل بن نوبخت از جمله اسحاق و فضل اشاره می‌کند. منابع فوق برای اسحاق دو پسر به نام‌های ابراهیم (اعیان الشیعه) و اسماعیل (ریاض) ضبط کرده‌اند که این اسحاق نیز مانند عمویش دو پسر به نام‌های ابواسحاق ابراهیم (الذریعه 62: 1 و 70) و ابواسحاق اسماعیل (الذریعه 271: 25) دارد. انتساب کتاب یاقوت به این افراد قطعاً به دلیل تشابه اسامی و نیز حذف بعضی از سلسله نسب در روایت‌های گوناگون است. محمد نجمی مصحح «انوار الملکوت» انتساب کتاب به ابراهیم بن نوبخت را بر خلاف نظر علامه حلی و بحار الانوار و اعیان الشیعه و اقبال در «خاندان نوبختی» رد کرده است. لکن علی اکبر ضیایی مصحح «یاقوت» و «اشراق اللاهوت» کتاب «یاقوت» را به ابو اسحاق ابراهیم بن نوبخت انتساب داده است. در فهرست‌های در دست، به نام این کتاب اشاره نشده است. تنها الذریعه آن را به ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق بن فضل بن ابی سهل نوبختی منتسب کرده است. آغاز: بسمله، و به نستعین رب اختم بالخير و عجل. مسألة: على العبد نعم جمة، فلابد من أن يعرف المنعم فيشكره، و لاطريق إلى هذه المعرفة الواجبة إلا النظر انجام: و مخالفونا فى بعض فروعها مخطئون لا توجب فسقا و لا براءة و الله اعلم. چاپ: تحقیق علی اکبر ضیایی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی: 1413ق. [الذريعة 271/25 و 178/14] شروح و حواشی: 1- الاصول الكلامية (ارجوزة)؛ عودی، اسماعیل بن حسین (-580) 2- اشراق اللاهوت في شرح كتاب الياقوت؛ ركن الدين جرجانی، محمد بن علی (-قرن 8) 3- انوار الملكوت في شرح الياقوت؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (726-648) 4- مختصر شرح انوار الملكوت في شرح الياقوت؛ اعرجی حلی، عبدالمطلب بن محمد (681-745ق) 5- اشراق اللاهوت في نقد شرح الياقوت = شرح انوار الملكوت في شرح الياقوت؛ اعرجی حلی، عبدالمطلب بن محمد (681-745ق) 6- یادداشت پیرامون اشراق اللاهوت؛ دشتکی شیرازی، صدرالدین ثانی محمد بن منصور (-قرن 10) 7- حواشی انوار الملكوت في شرح الياقوت 8- شرح انوار الملكوت في شرح الياقوت