نوروزيه

● نوروزيه / هيئت / فارسی nowrūzīye خاتون آبادی، اسماعيل بن محمد باقر، 1031 - 1116 قمری xātūn ābādī, esmāʻīl ebn-e mohammad bāqer (1622 - 1705) به امر: شاه سليمان صفوی (1077-1105ق) تاريخ تأليف: 1081ق وی اين رساله را درباره استخراج روز عيد غدير خم از زيج جديد گوركانی و از زيج قديم ايلخانی نوشته و درباره مبدأ تاريخ هجری و تعيين هيجدهم ذيحجه سال دهم هجرت را استخراج و در جداول ثبت كرده است. در چند جای رساله، از تحويل حمل در 1081 هجری ياد كرده، در يكجا تاريخ هجری را با تاريخ‌های رومی و يزدجردی تطبيق كرده كه چون سودمند است در اين جا نقل می‌شود: «الحال كه سه‌شنبه بيست و چهارم شهر شعبان المعظم سنه هزار و هشتاد و نه هجريست اول تشرين الاول سنه هزار و نهصد و نود رومی اسكندری و پنجم فروردين ماه قديم سنه هزار و هشت يزدجرديست بنابر عدم كبس متعارف تاريخ فرسيان». در پايان باب سوم سخن برخی از معاصران خود را كه در رساله نوروزيه خود، با حساب قهقرایی تاريخ، تعيين كرده است كه روز غدير خم مطابق روز تحويل حمل بوده است نادرست داند و در آغاز پاسخ به سخنان او گويد «تحويل حمل هزار و هشتاد و چهار هجری كه روز سه‌شنبه دوازدهم شهر ذی حجة الحرام موافق با يازدهم آذر ماه رومی 1285 اسكندری و سيزدهم شهريور ماه قديم 1543 يزدجردی است». خاتون آبادی در ديباچه تصريح كرده است كه اين رساله يك «مقدمه» و دوازده «باب» و «خاتمه» دارد، اما در نسخه (شماره 3053 مجلس) بيش از 6 باب نيست و تا اين زمان نسخه‌ای ديگر نيز از اين كتاب ديده نشده است. فهرست مطالب مقدمه و ابواب موجود در اين نسخه اين است: مقدمه - در تحقيق تاريخ فارسيان و مبدأ سال ايشان؛ باب 1.در تحقيق نيروز فرس وارد در اخبار ائمه عصمت (ع) تا زمان متوكل و معتضد (خلفاء عباسی)؛ 2. در بيان آنكه بعد از عهد معتضد و احداث نوروز معتضدی كه نوروز الخليفه باشد و بعد از عهد سلطان ملكشاه سلجوقی و احداث نوروز سلطانی كه تحويل حمل باشد ... نوروز در چنين وقت ... با نوروز فرس ...؛ 3. بيان اينكه يك‌شنبه هيجدهم (در نسخه: هشتدهم) ذی الحجه ... سنه عاشر هجرت (روز غدير خم) روز تحويل حمل نبوده؛ 4. در ذكر اموری چند كه اهل فرس و عجم ... در روز نوروز به جا می‌آورند؛ 5. اخبار وارده از معلی بن خنيس؛ 6. محاكمه ميان ابن فهد و يكى از معاصران مؤلف كه بر سخن ابن فهد در مهذب (درباره نوروز) خرده گرفته. در كتابخانه دانشگاه رساله نوروز و آب نيسان از سيد باقر بن سيد اسماعيل خواتون آبادی در دفتری با شماره 1266 موجود است. آغاز: (بسمله) نوروز عالم افروز قلوب اهل عرفان و شاهد بزم آرای عيد اهل ايقان حمد صانعی است كه ... اما بعد بر روشن ضميران صافی عقيدت و پاك دلان پاكيزه طينت مخفی نماناد كه هر گاه عقيده در مسائل دينی و معارف يقينی حاصل شود بر ارباب علم و كمال ... لازم است كه بقدر وسع و طاقت در حل آن عقده و كشف آن شبهه بكوشند و چون در ين اوان ميان ارباب علم و عرفان مسئله تحقق نيروز فرس كه در اخبار وارد شده و تحقيق آنكه عيد غدير خم در نيروز بوده و اين نيروز اول حمل بوده يا اول سال فارسيان ... محل نزاع بود ... [فهرستواره منزوی 3100/4؛ روضات الجنات 287]