مقامات السالکین

● مقامات السالکین / موسیقی، عرفان و تصوف / فارسی maqāmāt-os sālekīn دارابی، شاه محمد بن محمد، 1027؟ - 1147؟ قمری dārābī, šāh mohammad ebn-e mohammad (1618-1735) این رساله دارای دیباچه‌ای است به انشای مولانا خداداد که محتملاً از مریدان مؤلف بوده و متن رساله با مقدمه‌ای از مؤلف و دو «فصل» و یک «خاتمه» سامان یافته است: مقدمه دارای دو «مقام» است: مقام 1) در بیان تعریف اهل لغت از غنا که هفت تعریف درباره غنا نقل کرده و سپس نظر خود را ابراز کرده است و در نهایت چون اقوال عامه و خاصه را درباره غنا مختلف و غیر قابل جمع دانسته، راه چاره را رجوع به عرف می‌داند، مقام 2) ابتدا گزارشی از دیدگاه علمای شیعه و سپس نظر علمای عامه را مطرح کرده و در پی آن نظر خود را چنین ابراز کرده: «مؤلف را اعتقاد این است که غنا حرام است اگرچه در قرآن و ذکر و مرثیه باشد اما بالفعل آنچه قاریان و ذاکران می‌خوانند غنا نیست چه عرف آن را غنا نمی‌خواند»؛ فصل 1. بیان علت حرمت غنا و دلایل تحریم آن؛ فصل 2. بیان احادیثی که بر ممدوح بودن صوت حسن دلالت دارد که بیست و هفت حدیث در این زمینه همراه با ترجمه و بعضا توضیح آن آورده است. در دنباله آن بحثی با عنوان «تنبیه» گشوده که مناظره مفصلی به صورت پرسش و پاسخ میان نظریات گروه اول و دوم است که در این میان بررسی‌های روایی و رجالی و سندی نیز دیده می‌شود. این «تنبیه»، تکمله‌ای در پی دارد که در حقیقت تحلیل بعضی از مسائل رجالی است. در نهایت نظر خود را در باره این مسأله چنین ابراز کرده: «پس حق در باب غنا آن است که هرچه در عرف غنا گویند، حکم به حرمت آن باید کرد که مناسب فهم مخاطب باشد». مؤلف پس از آن در باره شعر و عشق به تفصیل سخن گفته و فرق میان شعر ممدوح و مذموم را بیان کرده است و در خاتمه به صوت حسن، نغمه خوش و سماع پرداخته و ضمن تکمله‌ای که در پایان خاتمه است، نظر بعضی از اهل عرفان را در باب آثار سماع بیان کرده است. در نهایت می‌گوید: «دلائل همه از طرفین مذکور است هرکس هرچه خواهد اختیار کند و احتیاط نماید که تکفیر و تفسیق مؤمنی بلا رویه ننماید». آغاز: دیباچه مقامات السالکین از مولانا خداداد: خنیاگران هشت بهشت قدس و بلبل نوایان چار چمن انس زمزمه پردازان محافل ارباب شوق ... آغاز رساله: خوشترین نوایی که عندلیبان گلشن فصاحت به آن گوش هوش ساکنان بزم عرفان را به جوهر آبدار معرفت مزین سازند حمد صانعی است که صورت صنوبری هر یک از قلب و لسان را قدرت فهم و نطق بخشیده ... ای ذات تو در کل ممالک مالک - وی راهروان کوی عشقت سالک ... انجام: دیباچه: این سرگشته وادی حیرانی را از همت والا یادآوری نمایند. بیت: الا ای که بر خاک ما بگذری - به جان عزیزان که یاد آوری. رساله: با آنکه از معصوم دست بر هم زدن از روی تاسف سرزده. این بود در این مقام از کلام عالیمقام. و اگر اراده زیاده بر این داشته باشند از رساله وجدیه مطالعه نمایند. تمام شد رساله مقامات السالکین به فضل و کرم حضرت رب العالمین و دلایل همه از طرفین مذکور است هر کس هر چه خواهد اختیار کند و احتیاط نماید که تکفیر و تفسیق مؤمنی بلا رویه ننماید. و السلام علی من اتبع الهدی و صلی الله علی محمد و آله و سلم. چاپ: در سال 1374ش، در ضمن کتاب موسیقی در سیر تلاقی اندیشه‌ها و پنج رساله فقهی فارسی، به کوشش اکبر ایرانی، انتشارات حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی؛ در مجموعه میراث فقهی غنا و موسیقی جلد اول، قم، مرکز تحقیق مدرسه ولی عصر، نشر مرصاد، 1376ش، با تصحیح سید جعفر نبوی. [موسیقی‌نامه‌ها 167؛ فهرست اونس 33؛ نسخه‌های منزوی 3908]