معما (رساله در فن)

● معما (رساله در فن) / معما / فارسی mo‘ammā (r. dar fann-e) رساله‌ای است در مباحث مربوط به فهم معما از قبیل حساب جمل و ارقام هندسه و جز آن، شاملیک «مقدمه»، بیست و چهار «اصل» و یک «خاتمه»: مقدمه در تعریف معما؛ اصل 1. حساب جمل؛ 2. بیان ارقام هندسه؛ 3. بیان ارقام اسبوع؛ 4. کواکب سبعه سیاره؛ 5. ارقام بروج؛ 6. سال و ماه؛ 7. لغات؛ 8. صورت؛ 9. قلب و عکس؛ 10. تشبیهات؛ 11. اسامی اول کلمه؛ 12. اسامی وسط کلمه؛ 13. اسامی آخر کلمه؛ 14. اسامی لب؛ 15. تصغیر؛ 16. اسقاط حروف؛ 17. بیان الفاظ مشترک؛ 18. جمع برخی اجزاء یک کلمه با کلمه دیگر؛ 19. اسماء عدد؛ 20. جذر و مجذور؛ 21. کعب؛ 22. قطر دایره؛ 23. مبادی عدد؛ 24. ضد و نقیض؛ خاتمه در محسنات معما. در این رساله قواعد معما با روشی بسیار مختصر گزارش شده و برای هر یک از آنها مثال‌هایی آورده است. پس از دیدن حلل مطرزی ساخته شده است. آغاز: بسمله. بدان که ترتیب کرده شد این رساله بر یک مقدمه و بیست و چهار اصل و خاتمه. مقدمه: در بیان معنی معما، 1- در بیان ارقام هندسه اصل ... مقدمه بدانکه معما مشتق است از تعمیه و تعمیه در لغت پنهان کردن چیزی را گویند انجام: بدانکه لطافت و ظرافت و زینت و کمال حسن در معما آن است که ورای معانی هر لفظ این معما معنی بیتی چنانکه لایق باشد و دیگر آنکه معنای هر بیتی باید که مناسب صاحب آن بود تا پسندیده باشد [نسخه‌های منزوی 3: 2190 (نشانی 3 نسخه)]