المسالک و الممالک (ترجمه)

● المسالک و الممالک (ترجمه) = ترجمه المسالک و الممالک = ترجمه مسالک و ممالک / جغرافیا / فارسی al-masālek wa-l mamālik (t.) = t.-ye al-masālek va-l mamālik = t. masālik-un w mamālik-il ؟ نخجوانی، محمد بن سعد، ق8قمری naxjavānī, mohammad ebn-e sa'd (- 14c) وابسته به: المسالک و الممالک = کتاب الاقالیم اصطخری، ابراهیم بن محمد (-346) تاریخ تألیف: 726ق این کتاب ترجمه‌گونه‌ای است از صور الاقالیم اصطخری ساخته نزدیک 340ق از روی صورالاقالیم ابوزید بلخی ساخته 308ق و 309ق و در نسخه‌ای آمده که از ابن ساوجی ابوالمحاسن محمد بن سعد بن محمد نخجوانی (قرن 10 و 11) است (پیام نوین س 2 ش 2ص 10) و گویا درست نیست چه در نسخه مشهد از تاریخ 898 یاد می‌شود و در برخی از نسخه‌ها از خواجه طوسی دانسته شده است (مدرس ص 317) و تحریر آن هم در نسخه‌ها یکسان نیست... . استوری (2: 117) از این کتاب یاد نموده است. (دانش پژوه) این که آقای دانش‌پژوه مترجم بودن ابن ساوجی را نفی می‌کنند بر اساس تاریخی است که برای وفات او در نظر گرفته‌اند در حالی که او وفات یافته قرن 8 است و در هدیة العارفین او را زنده در 732 دانسته است و نسخه‌ای که از همین کتاب در مجلس به شماره 7152 است آن را تألیف ابن ساوجی دانسته و تاریخ اتمام ترجمه را روز جمعه 4 محرم 726ق در اصفهان معرفی کرده است.این تاریخ همان است که در نسخه موزه ایران باستان که فیلم آن در دانشگاههاست آن را تاریخ کتابت دانسته و ابن ساوجی را کاتب، نه مترجم. حال اگر دلیل عدم انتساب این ترجمه به ابن ساوجی تاریخ فوت ابن ساوجی باشد، در هر صورت خطا روشن است: این نسخه، تاریخ دانش پژوه را در باره فوت ابن ساوجی نفی می‌کند و نفی آن احتمال، خطا درباره این که این ترجمه از ابن ساوجی باشد را نیز مرتفع می‌سازد. عبارت آخر نسخه موزه ایران باستان نشان می‌دهد که نسخه به خط مؤلف است و مؤلف ابن ساوجی است.جز آن‌که از ابن ساوجی دو تألیف دیگر نام برده شده که اتفاقاً فیلم هر دو تألیف در ایران موجود است. این دو نسخه در چستربیتی بوده اولی به نام «درة المعالی فی ترجمة اللئالی» که تاریخ کتابت آن 5 ربیع الثانی 729 است و دیگری ترجمه وصية علی بن ابی طالب است که آن هم تاریخ 729 را دارد و کتابت هر دو در اصفهان بوده است. این دو نسخه نیز کاملاً روشن می‌سازد که او در قرن هشتم بوده نه قرن 10 و 11 که دانش پژوه گمان برده است. و با این که اکثر کارهای ابن ساوجی ترجمه به فارسی است چندان بعید نیست که این ترجمه نیز از ابن ساوجی باشد. حداقل این که قرائن انتساب به او، به مراتب بیش از انتساب آن به خواجه طوسی است که فلوگل گفته و مدرس رضوی به همان گفته در زمره مؤلفات منسوب به خواجه آورده است. در انتساب این ترجمه به خواجه نصیر عبارتی در نهایت نسخه ملی وین وجود دارد که عبارت از آن کاتب است و مرقوم داشته «من مصنفات خواجه نصیرالدین طوسی ...». آغاز: بسمله. الحمدلله مبتدی النعم و ولی الحمد و صلی الله علی سید المرسلین محمد و آله اجمعین. اما بعد چنین گوید خداوند سخن که مراد ما از تصنیف اینکتاب آنست کی اقلیمهای روی زمین یاد کنیم آنچه دائره اسلام بدان محیط است و قسمت این چنان ساختیم کی هر موضعی معروف را اقلیمی نهادیم. انجام: و سلاب و سبیل که ایندو جائیکه قصبه ندارند بسبب این ما ذکر کردیم کی این هر یکی ثغری است در پیش کافر اینست حدود مسالک و اقالیم در ممالک اسلام کی یاد کردیم و بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که مشهور است بمسالک و ممالک از زبان عربی بزبان فارسی در آوردیم تا خوانندگان از آن مفید و شنوندگان مستفید شوند و موسوم به کتاب ترجمة المسالک و الممالک شد و الحمد لله وحده. چاپ: به کوشش آقای ایرج افشار در سال 1340 شمسی از طرف بنگاه ترجمه و نشر کتاب به طبع رسیده است [معجم المؤلفین 104/1؛ فهرست طوپقپوسرای ص 73؛ دیوان هند 707؛ ریو 416/1؛ استوری 119/2؛ فهرست آکادمی علوم شوروی ص 545؛ ریحانة الادب 141/1؛ الذریعه 96/15؛ نسخه‌های منزوی 3983/6؛ فهرستواره منزوی 250/1]