کیهان شناخت

● کیهان شناخت / هیئت / فارسی keyhān-šenāxt عین الزمان قطان، حسن بن علی، 465 - 548 قمری ‘ayn-oz-zamān qattān, hasan ebn-e ‘alī (1073 - 1154) تاریخ تألیف: 498-500ق؛ محل تألیف: مرو در صفت عالم علوی و جهان بالا و حرکت کواکب و آنچه بدان تعلق دارد، و صفت عالم سفلی که مخصوص شناخت زمین و آنچه در فهم آن لازم است، به گونه‌ای که برای مبتدیان این فن به کار آید و بتوانند به کتاب‌های مفصل و مشکل آن راه یابند، بدون تعرض به نجوم که مؤلف آنرا علمی قیاسی و گمانی داند و این فن را یقینی و برهانی، و با اشکال و جدول‌هایی مناسب موضوعات کتاب. مشتمل بر سه «فصل» دارای انواع می‌باشد: فصل 1. اندر بیان عالم علوی، دارای نه «نوع»: 1) اندر عدد فلکها و کواکب و بروج، 2) اندر حرکات کواکب ثابته و سیاره، 3) اندر اوجها و نطاقهای افلاک، 4) اندر فلک تدویر و خاصیتهای او، 5) اندر بیان فلک هر کوکبی جداگانه، 6) اندر جوهرها و عرضهای کواکب، 7) اندر حرکت اولی مشرقی، 8) اندر چهل و هشت صورت کواکب ثابته، 9) اندر منازل قمر بیست و هشت گانه؛ فصل 2. اندر بیان عالم سفلی، دارای سه «نوع»: 1) اندر آنکه زمین کره است، 2) اندر مقدار زمین، 3) اندر حوادث جو؛ فصل 3. اندر گذشتن روزگار، دارای چهار «نوع»: 1) اندر بیان روز و شب، 2) اندر درازی روز و شب، 3) اندر تواریخ، 4) اندر اجتماعات کواکب و استقبالهایشان. (سید احمد اشکوری) آغاز: سپاس آن آفریدگار را که هر چه آفرید درست آفرید و خوب آفرید و ستایش آن کردگار را که هر چه کرد بسنده و پسندیده کرد. انجام: اگر در یک طرف آهویی افتاده باشد عفو احتمال کند، و تجاوز الله عن کریم سمع هذه المقالة فعمل بها. الحمد لله حق حمده و صلی الله علی محمد و آله چاپ: ایران، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1390 شمسی، علی صفری آق قلعه، 1، 388 ص [تتمه صوان الحکمه ص155 و 212؛ بغیة الوعاة ص 234؛ مجله شرق ش 9 دوره 1 شهریور 1310خ؛ گاهنامه سال 1311 ص132؛ بیست مقاله قزوینی 274/2-277؛ ارشاد الاریب یاقوت 169/3-179؛ فهرستواره منزوی 3028/4]