قبلة خراسان

● قبلة خراسان / هیئت، فقه / عربی qiblat-u xurāsān رساله‌ای است در تعیین قبله خراسان در چند «فصل» با استفاده از معقول (علم هیئت) و منقول (اقوال علما). مؤلف به کار «شیخنا العلابی اعلی الله قدره» (صاحب حاشیه شرایع و شارح قواعد، گویا محقق کرکی علی بن عبدالعالی متوفی 940ق) درباره قبله خراسان اشاره نموده و می‌گوید: «هذه مسئلة فی قبلة خراسان كشفنا عنها القناع و رفعنا فيها الخداع و اوضحنا فيها سبب اوهام المتوسمين و جمعنا فيها بين المعقول من قواعد الهيئة و المنقول من قول علمائنا المتبحرين يتقبلها كل ذی قلب سليم بالقبول و يشهد كل ذى عقل مستقيم انها على طبق المعقول و المنقول و سبب وضعها ان شيخنا العلائى اعلى الله قدره و نور قبره لما ورد عراق العجم و خراسان وجد مساجدها و قبورها منحرفة نحو المغرب عن طرف العراق العربی كما يشهد به العيان و سمع قول علمائنا ان قبلة عراق العجم و خراسان تابعة لقبلة العراق كلم بتغيير محاريبها و اتبعه بجانب العراق الشرقى كما يشهد به العقل و صحيح الاعتبار و يحكم به قواعد الهيئة و كلام علمائنا اولى الايد و الابصار و اطلاقهم انها تابعة لقبلة العراق لايقتضى ان يكون تابعة لقطرها الغربى عند اهل خلاف و لاوفاق و سنوضح ذلك...». در الذریعه (ج 17 ص 45 رقم 239) «رسالة فی قبلة خراسان» از محقق کرکی معرفی شده که آغاز آن با رساله حاضر برابر است و در همانجا (رقم 240) «رسالة فی قبلة خراسان» به احتمال از شیخ حسین بن عبدالصمد عاملی ذکر شده که شباهت‌هایی با رساله حاضر دارد. به هر حال انتساب رساله به محقق کرکی مشکل است، زیرا در متن رساله بارها از شیخ علایی ـ که صاحب شرح قواعد و حاشیه شرایع است ـ نقل قول می‌شود. نکته دیگر این‌که، در ردیف چهارم مجموعه حاضر، رساله‌ای فارسی موسوم به «تحفة اهل الایمان فی قبلة عراق العجم و خراسان» از پدر شیخ بهایی معرفی شده که به نوعی رد بر محقق کرکی است. نکته پایانی: در فهرست دانشگاه تهران (4240/15، شماره 3597 رساله ششم مجموعه) «رسالة فی القبلة» به احتمال از محقق کرکی معرفی شده که با رساله حاضر متفاوت است و در حياة المحقق الكركی و آثاره (535/2) رساله مذکور از فرزند محقق کرکی شیخ عبدالعالی بن علی دانسته شده است (نک: الذریعه 40/17 رقم 217). آقای حسون که دوره آثار محقق کرکی را به چاپ رسانده، ضمن آثار کرکی رساله‌ای در قبله نیاورده است. (حافظیان ابوالفضل) آغاز: بسمله. اللهم انا وجهنا وجوهنا الیک و توکلنا بکلیتنا علیک فاجعلنا ممن یستقبل بقلبه و قالبه قبلتک و یتوجه الیها و ان قال السفهاء من النسا ما و لاهم عن قبلتهم التی کانوا علیها انجام: من اضمر فی هذه المسألة بعد ما اوضحناه شرا و فسادا و اظهر فیها تعصبا و عنادا فعاقبه على شره و على نیته و افضحه فی سره و علانیته انک انت العزیز القهار و الحمدلله الوا و اخرا و باطنا و ظاهرا و صلى الله على سیدنا محمد و آله الطیبین الطاهرین.