فائق المقال فی علم الحدیث و الرجال

● فائق المقال فی علم الحدیث و الرجال / رجال / عربی fā’iq-ul maqāl fī ‘ilm-il ḥadīt wa-r rijāl بصری، احمد بن عبدالرضا، ق 11 قمری baṣrī, aḥmad ebn-e ‘abd-or-rezā (- 17c) تاریخ تألیف: رجب 1085ق؛ محل تألیف: حیدر آباد کتاب از مهمترین آثار بصری است که در دو بخش درایه و رجال تنظیم شده است. بخش نخست در علم درایه و دربردارنده 26 فصل از مباحث مختلف این علم است، همچون علم الدرایة و اصطلاحاته، أقسام الحدیث، تقسیم الخبر باعتبار سلسلة السند، حجية الأخبار، الصحيح عند القدماء و المتأخرین، شرائط الراوی، كيفية ثبوت تعدیل الراوی و جرحه، أنحاء تحمل حدیث، آداب كتابة الحدیث، طريقة المحدثین فی الاسناد، حول الكتب الأربعة، آداب المشایخ فی اسانید الروايات، الطبقة و معرفة الموالی، تعریف الصحابی و التابعی، کنی المعصومین و ألقابهم، أصحاب الاجماع، جماعة كثرت الرواية عنهم و لا ذكر لهم فی الرجال، ذکر جماعة الذين استثناهم ابن الوليد، معرفة من تشارک فی الاخوة من الرواة، كيفية الأخذ بالأحاديث الواردة عن رسول الله (ص)، کلام الشیخ الطوسی فی آخر التهذيب و الاستبصار، مواليد الرسول و الأئمة (ع) و وفياتهم، فائدة تاریخ وفات بعض المشايخ من المحدثین، أقسام الشيعة، عدد أحادیث الکتب الأربعة. مؤلف مباحث درایه‌ای مطرح شده در این بخش را، با تحریری دیگر به صورت رساله مستقلی درآورده و آن را «المقنعة الانيسة و المغنية النفيسة» نامیده است، رساله مذکور تصحیح و تحقیق شده و در جلد دوم مجموعه «رسائل فی درایة الحدیث» چاپ شده است. بخش دوم فائق المقال در علم رجال بوده و شامل ده «فصل» است و در آن مباحث مهم رجالی و احوال برخی از راویان حدیث و تمییز نام های مشترک روات مطرح شده است. منابع مؤلف در این بخش عبارتند از: رجال کشی، رجال نجاشی، رجال طوسی، فهرست شیخ طوسی و خلاصة الاقوال علامه حلی. مؤلف بیشتر متأثر از جامع المقال طریحی است و از آن استفاده بسیار برده است. فصول ده گانه بخش رجال: ذكر من اعتمد على روايتهم من الرجال (فهرست الفبایی اسامی راویانی است که به روایات آنها اعتماد می‌شود و سپس باب‌هایی در کنی، القاب، طرق شیخ طوسی و شیخ صدوق است)، فواید العلامة الحلی فی خلاصة الاقوال، معرفة الانساب، الأسماء المشتركة، الألقاب المشتركة، استعلام الأسماء المتشابهة، فوائد (شامل چهار فایده: 1) کلام بعضی از بزرگان در کیفیت اسناد در کتب قدیمی، 2) مذمومان به روایت شیخ طوسی، 3) توقیعات وارده، 4) طرق مؤلف). مؤلف، این اثر را به درخواست یکی از اهل فضل و کمال، تألیف کرده است و در آن یادآور شده که بیش از 12000 روایت از بر دارد: «هذا و المذنب الجانی المقصر الفانی و قد حفظت الى يومى هذا اثنی عشر ألف حديث بغير أسانيدها، و ألفاً و مائتين بأسانيدها». (حافظیان) آغاز: بسمله، اما بعد الحمد لولیه و اهله و الصلاة على نبيه و آله فيقول الجانى الراجى عفو ربه ... فصل علم الدراية علم يبحث في عن متن الحديث و كيفية تحمله و آداب نقله و طريقه من صحيحها و عليها (كذا) چاپ: قم، 1380ش، دارالحدیث، تحقیق غلامحسین قیصریها؛ تهران کتابخانه مجلس شورا 1381ش، تحقیق محمود نظری [اعیان الشيعة 338/8؛ معجم المؤلفین 273/1؛ الذريعة 91/16؛ مصفی المقال 50 و 52؛ دنا 830/7 (12 نسخه)]