علم (رساله)

● علم (رساله) = امانت (رساله) / عرفان و تصوف / فارسی ‘elm (r.) = amānat (r.) قاسم انوار، علی بن نصیر، 757؟ - 837 قمری qāsem-e anvār, ‘alī ebn-e nasīr (1357 - 1434) تاریخ تألیف 779ق؛ محل تألیف: هرات خانقاه جدیدی در جوار مولانا ظهیر الدین خلوتی این رساله با نام رساله «علم» در آخر دیوان او چاپ شده اما این نام‌گذاری وجهی ندارد زیرا موضوع بحث در رساله، مرتبت انسان و مفاد آیت امانت است و در مقدمه آن بحثی است از اقسام عدم و وجود و این هر دو نام در فهرست آثار قاسم انوار به چشم می‌خورد. بالای یک نسخه کهن از این رساله (شماره موقت) نام آن «رساله وجود و عدم» یاد شده است و نسخه مورخ 869 قاهره «رسالة فی التصوف» نام دارد. نکته‌ای دیگر که درباره این رساله درخور دقت است آن که قاسم انوار در ذیل این رساله از خانقاه جدید در هرات و دیدار با ظهیرالدین خلوتی در آن خانقاه به تاریخ 779 (و در بعضی از نسخ 799) یاد می‌کند و در پاره‌ای از نسخ، این بخش جزء رساله امانت (یا فصلی از آن) قرار گرفته و موجب اشتباه بیننده گردیده است و حقیقت آن است که این بخش که سؤال و جوابی است از ظهیرالدین خلوتی با قاسم انوار درباره آیه «و نحن اقرب الیکم من حبل الورید»، دنباله مطالب رساله امانت نیست و با آن هیچ پیوند ندارد و در دو نسخه کهن کتابخانه مجلس (یکی مورخ 854 که مأخذ چاپ مرحوم سعید نفیسی است و دیگر نسخه مورخ 886) اثری مستقل است که با عنوان «وله» از رساله امانت جدا گردیده و به گونه مقدمه‌ای است برای رساله دیگری از قاسم انوار در معنی رباعی حورائیه ابوسعید بو الخیر. (عبدالحسین حائری) آغاز: شکر و سپاس بی قیاس سزاوار حضرتیست که ذات او از صفت امکان و صفات او از سمت نقصان و افعال او از وصمت عدوان مقدس و مبرا ... اما بعد، بدان ایدک الله به روح من که عدم بر دو قسم است، عدم مطلق و عدم مقید چاپ: ضمیمه «کلیات قاسم الانوار» چاپ شده، به تصحیح سعید نفیسی [دنا 582/7 (10 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 2652؛ الذریعة 122/19؛ فهرستواره منزوی 246/10 و 666/7 و 109/7]