شرح صحائف الهیه

● شرح صحائف الهیه / کلام و اعتقادات / عربی š.-u ṣaḥā’f-a ilāhīyyia صحائف در کلام و بسیار شیوا رسا و استوار و دارای دو «مقصد» است (1. مبادی در یک «مقدمه» و سه «قسم»؛ 2. در مسائل در 19 صحیفه) و در آن یک دوره کلام به روش متأخران و آمیخته با فلسفه دیده می‌شود و چنین است آغاز آن: «الحمدلله الذی استحق الوجود و الوحدة بالذات و ابدع بحکمته انواع الماهیات ... و بعد فان العلوم و ان تنوع اقسامها ... لکن اشرفها مرتبة ... هو العلم الالهی ... و سمیته با اصحائف الالهیة». نگارنده در آغاز می‌گوید که من دیری در اندیشه‌های تاریک فیلسوف‌منشان سرگردان بوده‌ام تا اینکه راه راست به من نموده شد و به نگارش این دفتر بپرداختم و گزیده مبحث‌های عقلی را در آن یاد کرده از بیشتر سخنان فیلسوفان خرده گرفتم و گفتارهای تازه‌ای هم در آن آوردم و درباره پیامبری بهترین آفریدگان و پاسخ به یهودان و ترسایان نصوص تورات و انجیل را گواه ساختم. در چند جا از امام و در فصل 1 صحیفه 3 قسم 2 مقصد 1 از نگارنده «الواح» (که در هامش نسخه آقای حکمت آل آقا نوشته شده که از آن سهروردی شهید خوانده شده) یاد شده و گفته است که نگارنده الواح برهان ترسی را ساخته است. در فصل 1 صحیفه 1 قسم سوم مقصد 1 از محمد شهرستانی یاد گردیده است. چلبی در کشف الظنون (ج 1 ص 77) می‌گوید که صحائف در کلام و دارای یک مقدمه و 6 صحیفه و یک خاتمه است و آغاز آن را چنان‌که در نسخه دیده شده یاد می‌کند. گویا او چون دیده که مقصد 1 دارای مقدمه و قسم 1 دارای 6 صحیفه است و خاتمه‌ای هم در دنبال برخی از فصل‌ها هست بخش‌های آن را چنین یاد نموده است. او در همان جا (ج 1 ص 68) شمس الدین محمد بن اشرف سمرقندی (قرن 7) نگارنده آداب البحث و المناظره و قسطاس المیزان (چاپ شده کلکته در 1854) را نگارنده صحائف می‌خواند. باز می‌گوید که صحائف در تفسیر از شمس الدین محمد سمرقندی است که احمد بن محمود قرمانی اصم (-971ق) آن را به انجام رساند. نیز می‌گوید که «معارف» شرح «صحائف» گزارشی است به «قال و اقول» از سمرقندی و آغاز آن را مانند نسخه آستان قدس می‌آورد. بروکلمان در دنبال سرگذشت امام الهدی ابواللیث نصر بن محمد بن احمد بن ابراهیم فقیه سمرقندی (م 5 یا 373 یا 383 یا 393) از المعارف فی شرح الصحائف یاد نموده است (ج 1 پیوست ص 374 و 954؛ نیز معجم المطبوعات). در صحائف بارها و در شرح آن (نسخه ما گ 69پ) از امام و ملخص او یاد شده پس این دو دیری پس از ابواللیث سمرقندی به نگارش در آمده است. به گفته چلبی فاضل علاء یا شمس الدین ابوالعلاء یا ابوبکر محمد بن احمد بهشتی اسفرائینی فخر خراسان گزارنده «آداب البحث» سمرقندی نیز گزارشی بر «صحائف» نوشته است. او مانا همان باشد که عزالدین حسین کرکی در اشراق الحق (ش 293/2) وی را در شمار دانشمندان شیعی به نام «شمس الدین محمد بهشتی» نگارنده «تفرید الاعتماد فی شرح تجرید الاعتقاد» آورده است. در الذریعه (ج3ص 353 و ج 4 ص 214) از «تعرید الاعتماد» شمس الدین محمد بیهقی اسفرائینی دانشمند روزگار خواجه طوسی یاد گردیده است. در آستان قدس (ج 1 ش 245 ص 77) نسخه‌ای از «معارف» در شرح صحائف سمرقندی هست و گفته نشده از کیست و چنین است: «رب یسر و تمم بالخیر. الحمد لله الذی لیس لوجوده بدایة و لالوجوده نهایة - فهذه هی خلاصة سبیل السلوک و زبدة اصول الوصول ليهتدی بها الى معارج السالکین و یستدرج منها الى مدارج العارفین» (نیز کشف الظنون). نسخه ما هم گزارشی است از همان صحائف الهیه ولی گزارنده آن سنی است نه شیعی. چون آغاز آن نیست نمی‌توان گفت از کیست. چنانکه دیده‌ایم چلبی گاهی صحائف را از سمرقندی و گاهی معارف را از او می‌داند و نسخه ما هم پیدا نیست که همان معارف باشد.