شرح ثلاثون فصلا

● شرح ثلاثون فصلا = شرح المختصر في معرفة التقويم / هیئت / عربی š.-u ṯalāṯūn-a faṣl-an = š.-ul muxtaṣar fī ma‘rifat-it taqwīm نظام الاعرج، حسن بن محمد، - 728 ؟ قمری nezām-ol-a‘raj, ḥasan ebn-e mohammad (- 1328) وابسته به: المختصر في معرفة التقاويم = ثلاثون فصل = سی فصل = مختصر در معرفت تقویم؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (672-597) اهدا به: شاهنشاه اعظم شرف الاسلام عضدالمسلمین شرح گویا از نظام الدین حسن بن محمد قمی، معروف به نظام اعرج نیشابوری. در نسخه نامی از شارح نیامده، ولی سرآغاز آن و نشانی‌ها برابر نسخه‌ای است که حاجی خلیفه (1010/2) از نظام اعرج دانسته است. نسخه‌ای دیگر از این شرح در برلین با شماره 5679 نگهداری می‌شود که در آنجا نیز شرح‌کننده شناخته نیست. مدرس رضوی (ص 345) با ذکر نشانی از این نسخه، احتمال داده است که شرح نیز از خود خواجه باشد، اما این گمان درست نیست، چه گذشته از ستایشی که در دیباچه از خواجه شده است، در متن نیز شرح‌کننده از صاحب متن به گونه شخص سوم یاد می‌کند. شرحی است کوتاه، با سربندهای «قال» و «اقول»: قال: الفصل الاول، اقول: لما كانت الكتب المؤلفة في علم النجوم من الدفاتر و غيرها مبنية على حساب الجمل، مرقومة بحروف المعجم طالباً للاختصار؛ قال: الفصل الثاني، اقول: هذا هو الشروع فيما هو بصدده من بيان الاشياء المثبتة فى الدفتر المشتهر بالتقويم؛ ... قال: الفصل الخامس، اقول: قد كان من عادة الفرس فى زمن دولتهم ان يؤرخوا بايام ملك تولى امرهم فاذا انقضى امر ذلك الملك؛ ... قال: الفصل العاشر، اقول: مما اثبت فى الصفحة اليمنى الرأس؛ ... قال: الفصل العشرين، اقول: قد قسم كل واحد من البروج بين الكواكب المتحيرة الى خمسة اقسام مختلفة؛ ... قال: الفصل الثلاثين، اقول: لما فصل الاختيارات و كان قوام الاختيارات كلها بصلاح اشياء سبعة، هى القمر و ... . (احمد منزوی) اتفاقی در یکی از روزهای آخر مرداد ماه 1386 برای دیدن عبدالحسین حائری به کتابخانه مجلس رفتم نسخه‌ای از افغانستان آورده بودند و ایشان برای مجلس قصد خرید داشت بدان تصور که رساله‌هایی از آن منحصر به فرد است. گفتگو و تفحص درباره آن دنبال شد که یکی از آن رساله‌ها شرح سی فصل خواجه بود به عربی. شب آن روز بیشتر به آن پرداختم و حاصل این‌که نه تنها رساله‌های گوناگونی را یافتم بلکه نکاتی بیش بر من روشن شد: 1. ادعای مدرس رضوی مبنی بر این که رساله از خواجه طوسی است به همان دلایل که احمد منزوی گفته و در رساله مشهود است، مسلم خطاست؛ 2. این‌که نسخه‌ای از آن در کتابخانه دانشگاه است که دانش‌پژوه مؤلف آن را ابواسحاق کوبنانی دانسته و مدعی است در 868 در جرون ساخته، به نظر می‌رسد این هم خطاست: چون در نهایت تصریح شده: «قد تم كتابته فى اول العشر من شهر ربيع الاول عام ثمان و ستين و ثمانماة ببلدة الجرون» و این سال باید سال کتابت باشد همانند شش رساله قبل که از همو دانسته شده است. از آنجا که دانش‌پژوه این نسخه را با احتمال به خط ابواسحاق ندانسته محتمل است که کاتب آن در همان تاریخ‌ها و در همان شهر کسی جز ابواسحاق بوده است؛ 3. نسخه‌ای که فیلم آن در دانشگاه است و از آن حسن نراقی بوده، سال کتابت آن یک‌شنبه ربیع الثانی 836 در هرات ذکر شده؛ گرچه آغاز آن عبارتی با عنوان «رب يسر بفضلك و برحمتك و تمم بالخير» آمده که در هیچ‌یک از نسخه‌های دیگر دیده نشد ولی ادامه آن با دیگر نسخه‌ها هماهنگ است و محتمل است افزوده کاتب آن باشد. این نسخه نافی ادعای دانش پژوه است که گمان برده سال 868 سال تألیف آن و مؤلف آن ابواسحاق کوبنانی است؛ 4. چندین نسخه از این رساله موجود است که ناشناس مانده است؛ 5. انتساب این رساله به نظام اعرج به استناد سخن کشف الظنون قوی‌تر است بالاخص این‌که آغازی که نقل کرده شباهت زیادی با رساله‌های موجود دارد، باید تا یافتن اطلاعات بیشتر آن را از نظام اعرج نیشابوری دانست. آغاز: بسمله. الحمدلله الذى جعل الاحوال الجزئية في السفليات مربوطة بالاوضاع الفلكية و الاتصالات الكوكبية ... اما بعد فان المختصر الذى الفه في علم النجوم (التنجيم) و معرفة التقويم اصل الامام ... نصيرالدين الطوسى ... مما كان مشتملا على مسائل دقيقة و مباحث عميقة من الهيئة و غيرها لم يكن له به من شرح ... فالتزمته على ما وصفته تحفة للحضرة الساسانية ... الامير المعظم و الشاهنشاه الاعظم ... سيف الدولة و الدين شرف الاسلام و عضد المسلمين ... قال هذا مختصر في معرفة التقاويم و مشتملا على ثلثين فصلا الفصل الاول فى حساب الجمل و هو على ترتيب ابجد ... اقول لما كانت الكتب المؤلفة في علم النجوم من الدفاتر و غيرها مبنية على علم الجمل مرقومة بحروف المعجم ... لم يجد بدا من ايراد فصل يحتوى على مقدمة انجام: لكونه متصلا بسعد و لنقنع من الكلام بهذا القدر حامدين لمالك القدر و مصلين على سيد البشر صلى الله عليه و آله و سلم و تسليما دائما كثيرا قدتم كتابته فى اول العشر من شهر ربيع الاول عام ثمان و ستين و ثمانمائة ببلدة جرون و لله الحمد و المنة [کحاله 281/3 و 291؛ حاجی خلیفه 1010/2؛ مدرس رضوی 596؛ فهرستواره منزوی 2976/4 با انتساب به کوبنانی به استناد سخن دانش پژوه در فهرست دانشگاه که صحیح نیست. و در ادامه با انتساب به نظام اعرج]