سفینه نظم و نثر

● سفینه نظم و نثر / گوناگون / فارسی safīne-ye nazm va nasr سفینه‌ای است مفصل مشتمل بر منتخبات اشعار و منظومه‌های مستقل و بعضی رسایل و فرامین سلاطین و مکاتب و ملتقطات که بسیار نفیس و باارزش است. فهرست عناوین و مندرجات: 1. منتخب قصاید افصح المتکلمین ظهیر الدین فاریابی علیه ما یستحق (مشتمل بر قصاید، مقطعات، رباعیات، غزلیات، جمعاً پانصد و اند بیت). آغاز: «سفیده دم که زند ابر خیمه در گلزار ×× گل از سراچه خلوت رود بصفه بار»، انجام: «چون ظهیر از سر آن زلف گره بگشاید ×× که کمینه گرهی باشد ازو پنجه و شست»؛ 2. منتخب قصاید سید الشعراء سید حسن غزنوی (مشتمل بر یک ترجیع بند و قصایدی چند در حدود 260 بیت، ناقص الاخر). آغاز: «داند جهان که قره عین پیمبرم ×× شایسته میوه دل زهرا و حیدرم»، انجام: «در نوبتی که اهل کرم چون تویی بود ×× پیدا بود که همت ما تا کجا رسد»؛ 3. منتخبات اشعار ابوطالب کلیم رحمه الله (مشتمل است بر منتخبات غزلیات کلیم از الف تا یاء در حدود هزار و سیصد بیت مورخ غره رمضان 1055)، آغاز: «بدل کردم بمستی عاقبت زهد ریایی را ×× رسانیدم بآب از یمن می‌بنیاد تقوی را»، انجام: «نگویی اثر دیگر کلیم این اشکریزی را ×× زبختم گریه آخر هم سیاهی بردو هم شوری»؛ 4. اشعار نفیسه مولانا وحشتی کاشی علیه الرحمة و الغفران. (منتخبی از غزلیات وحشتی کاشی است از الف تا یاء و ناقص الاخر، جمعاً 235 بیت)، آغاز: «چنان زانس وملک بر ده زلف ایمان را ×× که در دو کون نیابند یک مسلمان را»، انجام: «وحشتی خون دل از دیده فشاندی تا حشر ×× یک نظر هر که برین چشم پر آبم کردی»؛ 5. منتخب قصاید املح المتکلمین شیخ علینقی کمره‌ای (مشتمل بر منتخباتی از قصاید و ترکیبات و غزلیات و مقطعات، در اهاجی و مطایبات در حدود نهصد بیت، ناقص الاخر)، آغاز: «زور آوران فلسفه کز قوت نظر ×× بر مغلق علوم شکستند قفل و در»، انجام: «و آنکه شومست بر ارباب هنر ×× نیست الا قدم خواجه فلان»؛ 6. منتخب اشعار قدوة العاشقین مولانا وحشی یزدی علیه الرحمه (منتخب است از قصاید و ترجیع بند ساقی‌نامه و مربع ترکیب و مسدس ترکیب و منتخب غزلیات و فرهاد و شیرین و خلد برین در حدود 1650 بیت، مورخ غره جمادی الثانی 1055)، آغاز: «چه درگوش گل گفت بادخزانی ×× که انداخت از سر کلاه کیانی»، انجام: «همت اگر سلسله جنبان شود ×× مور تواند که سلیمان شود»؛ 7. قصاید منتخب جمال الدین عبدالرزاق رحمةالله علیه (قصاید و ترکیبات در حدود 750 بیت)، آغاز: «شرف الدین جهان فضل و کرم ×× که جهان زو شکوه و فر یابد»، انجام: «تا که خورشید فلکرا خون کند رای صبوح ×× از شفق می‌باشد ازاختر تنقل کردنش»؛ 8. منتخب قصاید نجیب الدین جرپادفانی علیه الرحمه (قصاید و رباعیات مشتمل بر سیصد بیت)، آغاز: «چو سایبان هوا گشت پردهای ظلم ×× بماند جبهت خورشید در حجاب عدم. انجام: من خون دل اندر دهن آرم چو قدح ×× کان لب بهمین ترانه در دام افتد؛ 9. منتخب قصاید املح المتأخرین مولانا زکی همدانی علیه الرحمه. (مشتمل بر قصاید و غزلیات و رباعیات و مثنوی اختلاجات، در حدود 270 بیت، مورخ جمادی الاول 1055)، آغاز: «آب می‌پیچد بر آتش اشک آتش زای من ×× شعله در زنجیر دارد موجه دریای من»، انجام: «دیگری گر جهد کند انگار ×× که بیابد سعادت و مقدار»؛ 10. منتخب قصاید مولانا شانی تکلو (مشتمل بر قصاید و ترکیبات و مراثی در حدود 750 بیت)، آغاز: «نه دونم نه ستمکارم نه کودن ×× چرا گیتی نورزد کینه با من»، انجام: «مانع رزق مرا نیز دعایی فرض است ×× آنچه او خواست بمن قسمت او باد همان»؛ 11. قصاید حکیم انوری (مشتمل بر قصاید و مقطعات و مثنوی در هجو قاضی کیرنگ و غزلیات و رباعیات در حدود دو هزار بیت)، آغاز: «گر دل و دست بحر و کان باشد ×× دل و دست خدایگان باشد»، انجام: «ترسم که شب اجل امانم ندهند ×× تا باز بروز وصل دل شاد کنم»؛ 12. میرزا ابراهیم ادهم آرتیمانی. (غزل و قصیده و رباعی)؛ 13. تتمه مرآت الجمال صایب (مرآت الجمال ابیات و مطلعی است از غزلیات صایب در وصف سراپای معشوق که چاپ هم شده است، و در این نسخه فقط در حدود پانصد بیت از آخر آن باقی مانده است)، آغاز: «من که از تلخی دشنام شوم شادی مرگ ×× چه توقع کنم از لعل شکرخای کسی»، انجام: «در لامکان کند سیر، آه سبک عنانش ×× آن را که قامت او، سر مشق آه گردد»؛ 14. دیباچه سحر حلال مولانا اهلی (بعد از دیباچه به ترتیب: مثنویات سحر حلال و شمع و پروانه و قصاید و غزلیات اهلی شیرازی، در حدود هزار و هشتصد بیت، مورخ 9 رجب 1055). آغاز: «حمد بیحد و ثنای نامحدود و شکر نامعدود سزاوار صانعیست ... الخ»، انجام: «دردی ز پیر میکده ساقی بما رسان ×× چون ما سگ دریم و تو در خانه محرمی»؛ 15. منتخب اشعار املح المتکلمین المتأخرین مولانا محمد صوفی (منتخبی از غزلیات ملا محمد صوفی مازندرانی و تمام ساقی‌نامه او جمعاً 363 بیت)؛ 16. قحط دکن ابوطالب کلیم (مشتمل بر چند مثنوی در باب قحط دکن و شکست دست کلیم و تعریف اسب و جنگ شاهزاده اورنگ زیب با فیل و کشته شدن اسب شاهزاده و تعریف سراپرده شاهجهان و تعریف سپر، در حدود چهار صد بیت)، آغاز مثنوی قحط دکن: «چو اقبال نظام الملک بر گشت ×× بکشت بخت او شبنم شرر گشت»، انجام: «چگویم باتو کاین مطرب چه پرداخت ×× در و دیوار رادر وجد انداخت»، آغاز مثنوی شکست دست: «کیم من داغداری در زمانه ×× بهر داغی خدنگی را نشانه». انجام: «چو شد تقدیر کس می‌افتد از بام ×× اگر گیرد درون چاه آرام»، آغاز مثنوی در تعریف اسب: «مرا تا افکند هر روز جایی ×× نصیبم کرد گردون باد پایی»، انجام: «کند از شیهه شیون در طویله ×× تو گویی مرده لیلی در قبیله»، آغاز مثنوی جنگ شاهزاده: «بمهمانی گوش ارباب هوش ×× یکی قصه دارم بمن دار گوش»، انجام: «همیشه بر اورنگ فرماندهی ×× بماناد با فر ظل اللهی». آغاز تعریف سراپرده: «برای سراپرده ات آفتاب ×× ز زرتار تابیده زرین طناب»، انجام: «بهر سرزمینی که شاه جهان ×× نهادست پا، گشته بر گرد آن»؛ آغاز مثنوی تعریف سپر: «پیش رخ شه نه سپر شد حجاب ×× پاره ابریست بر آفتاب»، انجام: «حفظ الهی سپر شاه باد ×× چرخ سپردار و هوا خواه باد»؛ 17. منتخب قصاید قطب الدنیا و الدین مجدالدین (؟!) کمال اسمعیل اصفهانی (مشتمل بر قصاید و مقطعات و رباعیات در حدود 1200 بیت، و بعضی از صفحات آن در صحافی پس و پیش واقع شده است)، آغاز: «ای گفته جان جانها روزی هزار بارت ×× کز چشم زخم بادا ایزد نگاهدارت»، انجام: «من نیز دل خویش زسر گردانی ×× بگذاشتم آنجا چو چنان شاد شدم»؛ 18. امیر خسرو دهلوی (غزلیات در حدود هفتصد بیت، ناقص الاخر)، آغاز: «ای بدر ماندگی پناه همه ×× کرم تست عذرخواه همه»، انجام: «ای سر خسرو ترامژده بهر بامداد ×× فتنه بقصابی است بر سر بازار او»؛ 19. خسرو شیرین مولانا عرفی شیرازی (منتخبی است در حدود 250 بیت)؛ 20. منتخب قصاید قدوة الشعراء فی الافاق مولانا عرفی شیرازی (مقداری از قصاید و غزلیات عرفی است در حدود 1500 بیت، ناقص الاخر)، آغاز: «اقبال کرم میگزد ارباب همم را ×× همت نخورد نشتر آری و نعم را»، انجام: «نبود سایه نشین آفتاب حسن ز زلف ×× که فتنه دست بران زلف خم بخم میزد»؛ 20. کتابتی که از جانب نواب اشرف (= شاه عباس ماضی) به خواندگار روم نوشته مصحوب مقصود سلطان خلفا؛ 21. کتابت از جانب نواب اشرف به محمد پاشای وزیر اعظم مصحوب مشارالیه؛ 22. کتابت از جانب نواب اشرف به نواب شاه سلیم در باب تعزیه اکبر شاه مصحوب امارت پناه یادگار علی سلطان؛ 23. حکایاتی از سراج المنیر کاشف و تاریخ نگارستان قاضی احمد غفاری؛ 24. هجو مولانا ظهوری مولانا مایلی را؛ 25. چند حکایت از اخلاق محسنی؛ 26. لشیخ الفاضل ابوالفضل آگره‌ای که خان عالم در حین حجابت به اشاره والی هند مطرح ساخته بود؛ 27. رقعه‌ای که مولانا عرفی شیرازی به شیخ فیضی آگره‌ای نوشته؛ 28. رقعه‌ای که حسن بیگ انسی به حکیم شفایی نوشته؛ 29. حکیم در جواب نوشته؛ 30. کتابتی که مؤمنای فیروزآبادی به مرحوم میرزا ابوالحسن نوشته بوده؛ 31. رقعه‌ای که میر محمد معصوم کاشی، به اهل کاشان نوشته؛ 32. ایضاً رقعه دیگر که به یاران خود نوشته؛ 33. رقعه‌ای که خان خانان به مولانا عرفی در عیادت بیماری نوشته؛ 34. ایضاً رقعه دیگر که نواب خان خانان به مولانا نظیری نوشته بوده؛ 35. رقعه‌ای که مولانا محمد مؤمن قاضی به شخصی که وعده عرق فتنه نموده بوده و نفرستاده بوده نوشته؛ 36. رقعه‌ای که به یکی از مجلدان نوشته بوده در وقتی که قید صحافی جهت او فرستاده بوده؛ 37. رقعه دیگر به شخصی که روغن از وی گرفته بود نوشته؛ 38. طالب علمی به حکیمی جهت رجولیت شخصی موافق اصلاحات علم صرف نوشته؛ 39. جواب که قاضی محمد مؤمن موافق قانون نحو نوشته؛ 40. رقاع گوهر دریای معانی نصیرانی همدانی که بهر کس نوشته، اما آنچه به شیخ محمد خاتون نوشته و از او عینکی طلب نموده این است؛ 41. رقعه دیگر که به میر معنی وزیر اصفهان نوشته و آب از جهت باغ یاسمین طلب نموده؛ 42. حکمی که سلطان حسین میرزای بایقرا در منع تراشیدن ریش به اهل خراسان نوشته، از منشآت خواجه عبدالله مروارید؛ 43. رقعه‌ای که غیاثای شروانی [صح: شیرازی] به سیادت و نقابت پناه، نجابت و هدایت دستگاه علامی شاه تقی الدین محمدای شیرازی نوشته؛ 44. رقعه‌ای که نواب میر محمد باقر داماد به مرحوم مولانا عبدالله نوشته؛ 45. در بیان شکایت از نسخه سقیمی که بندگان میرزایی میرزا صادق دست غیب که مولانا محمد مؤمن قاضی را بر نوشتن آن نامزد فرموده بوده و قاضی مشارالیه نوشته مصحوب قاصد شوق روانه گردانیده بود؛ 46. انشاء دیگر از کلام بزرگان خرده دان؛ 47. حکایت و روایت مراسله و سفارت طرماح بن عدی حاتم طائی از جانب حضرت امیر کل امیر، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه الصلوة و السلام و التحية و الاکرام نزد معوية بن ابی سفیان علیه اللعنة و النیران که فصاحت و بلاغت شعاری جمالا محمدای قاضی زاده خوانساری از عربی بفارسی نقل نموده و این دیباچه نفیسه بر وی نوشته. آغاز: «غنچه سر بسته سخن که در گلشن دل لب تشنه شکفتن و در حدیقه خاطر جگر سوخته خندیدنست، مشتاق نسیم حمدیست که ... الخ»، انجام: «در مهاد امن و امان مرفه الحال باشند بمنه و کرمه، و السلام على من اتبع الهدى و الدعاء»؛ 48. دیباچه کتاب مکارم الاخلاق من مصنفات مولانا جلال الحق و الدين محمد الدواني عليه ما يستحق + ايضاً من جمله منشآته عليه ما يستحق (قسمتی از فاتحه و خاتمه کتاب لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق معروف باخلاق جلالی است، در دعای دولت نصرة الدين حسن بیگ بهادر خان و فرزندش سلطان خلیل)؛ 49. منشآت عالیحضرت سیادت و نقابت پناه نجابت و معالی دستگاه مقرب الخاقانی میرزا ابوالحسن منشی الممالک؛ 50. فرهاد و شیرین امیر سنجر کاشی (منظومه ناتمامی است مشتمل بر چهار صد و سه بیت، از آغاز فرهاد و شیرین که میر سنجر بن میر حیدر معمایی کاشی در گذشته به سال 1021 ق سروده است)، آغاز: «الهی سینه یی درد آشنا ده ×× غم از هر کس که بستانی بماده»، انجام: «که رشک طور گردان منزلم را ×× نجات از تیه ظلمت ده دلم را». از آنجاست: «در آن فرخ صباح پویه دشمن ×× بآن شوقی که سنجر داند و من»؛ 51. قصاید امیر سنجر کاشی (قصاید و غزلیات در حدود هزار بیت، ناقص الاخر). آغاز: «دریغ و درد که کردم بخود بسی تدبیر ×× کزین طلسم بر آیم نشد، زهی تقدیر». انجام: «سر شکم لاله گون میخیزد از چشم ×× که طفلان جامه زنگین پسندند»؛ 52. شهر آشوب مولانا لسانی شیرازی (یکصد و هفده رباعی است از کتاب شهر آشوب موسوم به مجمع الاصناف در وصف ارباب حرف، بشیوه مهستی گنجوی و امیر خسرو دهلوی). آغاز: «آن بکر که چار گوهر صاف دروست ×× بکریست که حسن قاف تا قاف دروست / در زیور اسم مجمع الاصناف است ×× زانروی که جمعیت اصناف دروست»، انجام: «امید که این نامه بیاری برسد ×× این راز درون براز داری برسد / این عقد گهر که تحفه بحر دلست ×× مردانه بگوش شهر یاری برسد. نسخه دیگری از شهر آشوب یا مجمع الاصناف به شماره 4800 در همین کتابخانه موجودست؛ 53. چند حکایت در سلوک ملوک؛ 54. منتخب اشعار افصح المتكلمين في عصره و زمانه مولانا صايب التبریزی؛ 55 منتخب اشعار افصح المتكلمين حکیم رکنای مسیحی سلمه الله تعالى (منتخبی است از غزلیات و ناقص الاخرست)؛ 56. الروضة الخامس من نگارستان من تأليف افضل المتأخرین مولانا جامی فی تقریر رقة الحال (بهارستان صواب است نه نگارستان، و در دنبال آن روضه ششم کتاب مزبور مسطور است)؛ 57. شرح بیتی از قصیده مرآت الصفای قدوة العاشقین امیر خسرو دهلوی علیه الرحمة و الرضوان من تأليف افصح المتكلمين مولانا جامی علیه الرحمه: «ز دریای شهادت چون نهنگ لابر آرد هو ×× تیمم فرض گردد نوح را در وقت طوفانش»؛ 58. رساله لوایح جامی آغاز: لااحصى ثناء عليك کیف و کل ثناء؛ انجام: مگشای زبان بکشف اسرار وجود ×× کاین در نشود سفته بالماس سخن.