رسالة الطیر

● رسالة الطیر / عرفان و تصوف / عربی r.-uṭ ṭayr غزالی، محمد بن محمد، 450 - 505 قمری qazzālī, mohammad ebn-e mohammad (1059 - 1112) رساله‌ای کوتاه عرفانی در اجتماع پرندگان مختلف برای برگزیدن رئیس و پادشاهی برای خودشان و ذکر نتیجه این اجتماع هم به عربی و هم به فارسی است که در مؤلف آن اختلاف است. برخی آن را از سهروردی، برخی از عین القضاة همدانی، و برخی از محمد غزالی و برخی متن عربی و فارسی آن را از احمد غزالی دانسته‌اند. نسبت آن به سهرودی و عین القضاة همدانی و محمد غزالی مورد تردید بسیار است و محتملاً متن عربی و فارسی آن هر دو از آن احمد غزالی باشد، زیرا نثر آن به آثار احمد غزالی اشبه از محمد غزالی است و عرفانی بودن محض این رساله، آن را از آثار محمد غزالی دورتر می‌کند. نوع نگارش، ابیات و استشهادات شعری این اثر به آثار شناخته شده احمد غزالی هماهنگ‌تر است. جز آنکه چهار بیت از اشعار عربی در این رساله در آثار دیگر احمد غزالی وارد شده است. لذا ممکن است احمد غزالی ابتدا «رسالة الطیور» را به عربی نگاشته و سپس خود او یا دیگری آن را به فارسی برگردانده است. جز این که چندان معلوم نیست که اصل رساله عربی است که بعد به فارسی درآمده و یا بالعکس است. ما نیز بدان جهت که بیشتر نسخه‌ها و فهارس متن عربی آن را از محمد غزالی و متن فارسی را از احمد غزالی دانسته‌اند، به همین شکل آوردیم گرچه انتساب هر دو را به احمد غزالی قوی‌تر می‌دانیم. ولی بدون تردید این اثر در کار منطق الطیر عطار مؤثر بوده و آن را با اضافاتی در منطق الطیر خود آورده است. آغاز: اجتمعت اصناف الطیور علی اختلاف الوانها و انواعها و تباین طبائعها و طباعها و زعمت انه لابد لها من ملک و اتفقوا انه لا يصلح لهذا الشأن الا العنقاء و قد وجدوا الخبر عن استيطانها فی مواطن العز و تقررها فی بعض الجزائر ... انجام: انقذك الله بالتوفيق و هداك الى التحقيق و طوى لك الطريق انه بذلك حقيق و الحمد لله رب العالمين و صلى الله علی سیدنا محمد و آله اجمعين. چاپ: بیروت، سال 1911م، ضمن «رسائل لقدماء الفلاسفة العرب»؛ قاهره، 1328ق، ضمن مجموعه «رسائل»؛ ضمن مجموعه آثار فارسی احمد غزالی، به اهتمام احمد مجاهد، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1376ش، صص 81-85 [دنا 803/5؛ فهرستواره منزوی 152/6]