رد رساله ماشاءالله انشاءالله

● رد رساله ماشاءالله انشاءالله / کلام و اعتقادات / فارسی radd-e r.-ye māšā'-al-lāh enšā'-al-lāh میرزا آقا خان کرمانی، عبدالحسین، 1270 – 1314 ؟ قمری mīrzā āqā xān-e kermānī, 'abd-ol-hoseyn (1854 - 1897) این رساله (که در برخی از فهرست‌ها و مراجع منسوب است به میرزا آقا خان کرمانی) و اصولاً در رد و نقد بر رساله «انشاء الله ...» تألیف یکی از بزرگان شیخیه و شاید حاج محمد کریم خان و در ضمن در رد و نقد رساله رکن رابع او نوشته شده است، بحث و گفتگویی (یا به تعبیر متن: سؤال و جوابی) است و میان یوسف رضا پاشا از دولتمردان ترکیه و چند تن از علما که میهمان او بوده اند (و نام آنان در دیباچه رساله آمده) درباره مضمون رساله‌ای که از ایران به دست وی رسیده بوده در موضوع «انشاء الله و ماشاءالله» گفتن به هنگام انجام کار و نقد بیانات مؤلف آن رساله و رساله دیگر او به نام رکن رابع. تمام رساله از زبان یوسف رضا پاشاست رشته سخن به دست اوست و طرح کننده سؤال نخست و انتقادات بعد اوست. در اواسط رساله پس از پایان تحلیل سید جمال چنین آمده: «حضار پس از شنیدن این کلمات حکمت آیات بر رای بلند ... سید ... آفرین بسیار نموده ... گفتند: حد همین بود سخن رانی و زیبایی را. جناب پاشای میزبان روی به سید برهان الدین نموده گفتند چقدر خوبست اگر شما این سوال و جواب امشب را به زبان فارسی رساله کوچکی بکنید تا بدهم طبع کنند و در ایران نشر نمائیم یا بدهم در اختر چاپ کنند. شاید بدین واسطه قدری تنویر عقول و افکار ملت شده ...». بنابراین و بر طبق مضمون صریح رساله، گزارش این بحث و گفتگو به درخواست یوسف رضا پاشا بر عهده برهان الدین بلخی گذارده شده و به دست او انجام گرفته است نه میرزا آقا خان کرمانی و هر چند بر طبق نقل فریدون آدمیت وی نیز یکی از میهمانان و حضار در آن جلسه بوده است. بر بالای صفحه نخستین نسخه حاضر نیز نام سید برهان الدین بلخی به عنوان مولف یاد شده. از فحاوی این رساله خاصه اواخر آن استفاده می‌شود بخشی از انتقاد تند منتقد متوجه طائفه شیخیه و رساله رکن رابع (تألیف دیگر مولف رساله انشاءالله ...) است و چون مسلم است رکن رابع تألیف حاج محمد کریم خان است بنابراین قطعاً می‌توان گفت مؤلف رساله انشاء الله نیز اوست. از رساله نخستین ـ که رساله حاضر نقد و رد آن است و باید تألیف حاج محمد کریم خان باشد ـ در هیچ یک از مراجع و فهارس نشانی به دست نیامد. در فهرست کتب مشایخ نیز به آن اشارتی نشده است. [دنا 581/5؛ فهرست کتابهای خطی براون در کمبریج تألیف نیکلسون ص 67 (شماره 28/4)؛ اندیشه‌های میرزا آقا خان از آدمیت 52-53؛ روزگاری که گذشت از صنعتی زاده کرمانی 97]