حيرة الفضلاء فی تحقیق الجذر الاصم

● حيرة الفضلاء فی تحقیق الجذر الاصم = حسرة الفضلاء = حيرة العقلاء = حل شبهة جذر الاصم = حل شبهة ابن كمونة / منطق، فلسفه / عربی ḥayrat-ul fuḍalā’ fī taḥqīq-il jaḏr-il aṣam = ḥasrat-ul fuḍalā’ = ḥayrat-ul ‘uqalā’ خفری، محمد بن احمد، - 957؟ قمری xafrī, mohammad ebn-e ahmad ( - 1550) ارسطو در فصل 9 کتاب ارغنون در مبحث تناقض قضایاء ممکن استقبالی و در فصل 3 دفتر 11 الهی در مبحث امکان و استعداد با گروه مگارا مانند اوبولیدس و دیودروس کرونوس و فیلون مخالفت نموده است و این اوبولیدس در زمان افلاطون و ارسطو می‌زیسته و میان آنها پیوسته جنگ و ستیز بوده و گاهی کار به دشنام می‌کشید و فیلون دیالکتیکی شاگرد او بوده است و فیلون هم از بزرگان جدلیان گروه مگارا به شمار می‌آید و چند مغالطه از اینها به یادگار مانده است مانند: پوشیده شاخدار، نهفته، کچل، ارزن، پیدایش، دروغگو. مغالطه اخیر چنین است: کسی دروغ می‌گوید و سپس می‌گوید دروغ می‌گویم آیا راست گفته است یا دروغ چنان که اپیمنیدس کریتسی گفته است: همه مردم کریتس دروغگویند آیا خود راست گفته یا دروغ؟ این مغالطه به دانشمندان خاوری رسید و بدان شبهه جذر اصم نام دادند و کتاب‌ها در حل آن نوشتند چنان که افضل الدین محمد ترکه در طوس برای شاگردان خود رساله‌ای به نام «انموذج العلوم» در حل مسائل دشوار نوشته و در آن از این شبهه که به شکل «کل کلامی کاذب» در آمده پاسخ گفته است. صدرالدین دشتکی و دوانی هر دو چند رساله در رد یکدیگر درباره گشودن این مشکل نوشته‌اند و سید داماد در الافق المبین نیز به حل آن پرداخت و در الذریعه به نام بسیاری از رساله‌ها که در این باره نوشته شده برمی‌خوریم. فیلسوف و متکلم قرن دهم محقق خفری شمس الدین محمد بن احمد شاگرد صدرالدین محمد دشتکی شیرازی نیز دو رساله در حل مغالطه «کل کلامی کاذب» دارد یکی «عبرة الفضلا» و دیگری «حيرة الفضلاء» یا «حل مالاینحل» که در دو «مقصد» است در یکی راه‌حل‌هایی که آورده‌اند یاد کرده و از آنها خرده‌گیری نمود و در دومی که نیم این رساله است حلی که خود کرده است آورده. وی از تفتازانی و سید المدققین و صاحب قسطاس و کاتبی یاد می‌کند و تاریخچه حل این مسئله از این رساله به خوبی به دست می‌آید. (دانش پژوه) در برخی نسخه‌ها یک مقدمه و چهار مقصد آمده است. آغاز: الحمدلله ... اما بعد فیقول الفقیر ... محمد الخفری هذه رسالة فی بیان حل المعضلة المشهورة التی اعیت علماء الامصار ... مشتملة علی مقدمه و مقصدین اما المقدمه ففی تقریر الشبهه و اعلم ان لها تقریرات اربعه ... انجام: فلا يلزم اجتماع النقيضين و لا اجتماع الصدق و الكذب فيهما و لا يخفى عليك الاجراء في باقي التقريرات. فلنختم الرسالة المسماة بحيرة الفضلاء بالحمد و الصلوة فالحمدلله على افضاله و الصلوة على محمد و آله. چاپ: در دوازده رساله در پارادوکس دروغگو، (تهران، موسسه حکمت و فلسفه ایران: 1386) به تصحیح احد فرامرز قراملکی [الذریعه 14/7-13؛ دنا 828/4-829 (14 نسخه)]