حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد

● حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد = زمان موهوم (رسالة در اثبات ...) / کلام و اعتقادات / عربی ḥāšīyat-u ḥāšīyat-i āqā jamāl ‘alā ḥāšīyat-il xafrī ‘alā š.-it tajrīd = zamān-e mawhūm (r. dar esbāt) اصفهانی، محمد بن محمد زمان، ق 12 قمری esfahānī, mohammad ebn-e mohammad zamān (- 18c) وابسته به: حاشیة حاشیة الخفری علی شرح التجريد = حاشیه جمالیه؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125) تاریخ تألیف: 2 محرم 1162ق مؤلف در باب حدوث عالم و اثبات زمان موهوم و در حدوث دهری رساله‌ای دیگر مفصل‌تر نوشته به نام «مرآة الازمان» (یا مرآة الزمان)، ولی وی در رساله حاضر، نخست از حاشیه آقا جمال خوانساری بر حواشی خفری بر تجرید بخشی نقل کرده و آنگاه به نقل شش دلیل از میرداماد بر اثبات حدوث دهری و نفی زمان موهوم پرداخته و یکایک را پس از نقل، رد کرده و دلیل هفتم را نیز از «بعضی محشین از فضلاء گیلان» که ظاهراً مولی شمسای گیلانی است و هشتم را از یکی از دوستان و معاصران (شاید خواجویی) آورده و مردود دانسته است. وی پس از نقل ایرادات آقا حسین خوانساری بر داماد (به نقل از حاشیه فرزندش آقا جمال) سخنانی از یکی از معاصران خویش در رساله‌ای که در این باب نوشته است و در مقام تعریض بر آقا حسین و رد اعتراضات او بر آمده، نقل کرده است. مقصود وی ظاهراً همان مولی اسماعیل خواجویی است که رساله‌ای در ابطال زمان موهوم پرداخته و کاشانی همه جا از او با تعریض و تخفیف و از کوشش‌های آقا حسین خوانساری و مناظرات و مباحثات و نوشته‌های او برای اثبات زمان موهوم با تحسین یاد می‌کند. کاشانی در دنبال سخنان بالا می‌گوید: «قول به حدوث دهری چنان در میان شاگردان و پیروان مخترع آن شیوع یافت که نزدیک بود بر حدوث زمانی و زمان موهوم خط بطلان کشیده شود و به تدریج از یادها برود اما کوشش‌های بیدریغ و پی گیر محقق مذکور بنیان سخن تازه را ویران و ارکان زمان موهوم را بار دیگر استوار ساخت. فرزندش و جمعی از شاگردان و معاصرانش که سخن او را صواب دیدند کوشش‌های او را دنبال کردند و بار دیگر این سخن را زنده ساختند». با این همه در چند جا به غموض سخن میرداماد اعتراف کرده و چنین می‌گوید: «آنچه سید داماد در باب حدوث دهری بیان کرده از تصور من دور است من تمام سخن او را نقل کردم شاید یکی از محصلین به درک آن نائل گردد». از حكمة العارفین محمد طاهر قمی نیز عباراتی در این باب آورده و از آن جمله این عبارت اوست: «القول بالحدوث الدهری قول محدث احدثه بعض انصار الفلاسفه ... و هو اعتقاد بين السخافة». آغاز: بسمله. قال الشيخ الامام المخصوص من افاضل العصر و فضلاء الدهر بنور الهدى و القول للسديد فى هداية المسترشدين ... شيدالله سبحانه في ايضاح المنهج القويم من قبله المؤمنين منه الاركان و اعز انصاره.. اولى البصائر و اصحاب الايقان يقول احوج المربوبين.. ابوعبدالله يدعى الشيخ و هو محمد بن الحاج محمد زمان شرح الله صدره بنور الحكمه.. اما بعد التحميد للحميد المجيد ... فقد قال اسوة الافاضل المحققين. جمال الدین محمد الخوانساری فيما كتبه على التجريد و ما يتعلق به. قال المصنف طاب ثراه وجود العالم بعد عدمه الخ، قال الفاضل المعاصر سلمه الله في الحواشي الفخرية يعنى به البعدية الزمانية. انجام: اذ لا يعتبرح و لا يلزم منه نفى صحة الاعتبار اذ ليس الاعتبار ازليا فتامل و لا تبادر بالانكار قبل النظر و الاعتبار فاعتبروا يا اولى الابصار [دنا 114/4 (10 نسخه)؛ کتابشناسی تجرید 128]