توضیح الاخلاق
از سلطان العلماء، حسین بن محمد (۱۰۰۱–۱۰۶۴ ق)
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران ·
کتابت ۱۵ ذیحجه ۱۰۶۶ق
نستعلیق
شناسه‌ی فهارس: #86697
کاتب و کتابت
- کاتب
- محمد شریف
- تاریخ کتابت
- ۱۵ ذیحجه ۱۰۶۶ق
- محل کتابت
- نیشابور
- سفارش‌دهنده
- —
ویژگی‌های ظاهری
- خط
- نستعلیق کیفیت خط:
- شمار برگ
- ۴۱۶ برگ
- شمار سطر
- ۱۷ سطر
- اندازه (سانتی‌متر)
- ۱۷×۲۵سم
- کاغذ
- —
- جلد
- تیماج سبز یشمی
نشان‌های نسخه‌شناسی
- اصل نسخه (دستخط مؤلف) ندارد
- حواشی به خط مؤلف ندارد
- تذهیب و سرلوح ندارد
- نگاره و نقاشی ندارد
- تصحیح‌شده ندارد
- حواشی (محشّی) ندارد
- جدول‌کشی ندارد
- رکابه ندارد
- مقابله و بلاغ ندارد
- نسخه‌ی عکسی یا میکروفیلم ندارد
اشخاص مرتبط با نسخه
مالکان، واقفان، مصححان، محشیان و دیگر اشخاصی که در این نسخه نشانی از خود گذاشته‌اند هنوز ثبت نشده‌اند. اگر مهر، یادداشت تملک یا وقف‌نامه‌ای در نسخه دیده‌اید، آن را بیفزایید.
رساله‌های این مجموعه ۳
نسخه‌هایی از همین کتابخانه که زیر شماره‌ی 11286 آمده‌اند و در یک مجلد صحافی شده‌اند.
- ۱۱۲۸۶/۱ توضیح الاخلاق (همین نسخه) · سلطان العلماء، حسین بن محمد ۴۱۶ برگ
- ۱۱۲۸۶/۲ روح و بدن · فضولی بغدادی، محمد بن سلیمان ۱۳ برگ
- ۱۱۲۸۶/۳ مناظره عقل و جنون · حسینی، محمد علی ۳۱ برگ
رابطه با نسخه‌های دیگر
اگر می‌دانید این نسخه از روی نسخه‌ی دیگری استنساخ شده، با نسخه‌ای مقابله شده، مجلد دیگری از همان دوره است یا نسخه‌ی عکسی یا میکروفیلمی از آن هست، آن را بیفزایید.
آغاز نسخه
فرمان قضا جریان شرف صدور یافته بود که کتاب مستطاب اخلاق ناصری را که از مشاهیر کتب است در فن خود
انجام نسخه
بر سر کافه بندگان و هواخواهان پاینده دارد. آفتاب معدلت راهمیشه از افق عظمت تابنده انه لطیف مجیب
متن مأخذ
فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)
ج ۹، ص ۴۸۰، ردیف ۴
● توضیح الاخلاق = شرح اخلاق ناصری = تصفیه اخلاق ناصری / اخلاق / فارسی
towzīh-ol axlāq = š.-e axlāq-e nāserī = tasfīye-ye axlāq-e nāserī
سلطان العلماء، حسین بن محمد، 1001 - 1064 قمری
soltān-ol-‘olamā’, hoseyn ebn-e mohammad (1593 - 1654)
وابسته به: اخلاق ناصری؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (672-597)
به دستور: شاه صفی (1038-1052ق)
تاریخ تألیف: 1051ق
سلطان العلماء خلیفه سلطان سید امیر علاء الدین حسین بن امیر رفیع الدین محمد بن امیر شجاع الدین محمود حسینی آملی سپاهانی وزیر شاه عباس یکم و دامادش ( - 1064ق) به دستور شاه صفی اخلاق ناصری خواجه طوسی را به نام یاد شده گزین و دگرگون نموده و به عبارات روشن‌تر و آسان‌تری درآورده است. او چنان که در دیباچه هم می‌نویسد در خطبه کتاب دست نبرده و همه آن را آورده است. این نکته را هم او گفته که طوسی خطبه نخستین را برداشته است. او نه مانند دوانی دستور میگساری را نیانداخته است. کتاب دیگری به نام توضیح الاخلاق عبدالله شاهی هست از شمس الدین محمد بن علی بن نعمت الله مشهور به ابن خاتون عاملی شاگرد بهایی که گویا کتاب سلطان العلما را دیده و در آن دست برده و به نام خود ساخته است. در آغاز آن آمده است: «چون عبدالله قطب شاه (1020-1083ق) کتاب مزبور را کثیر النفع یافتند و عبارت آن اگرچه فارسی بود اما فارسی که از قلم فضلای دانشمند مثل ایشان بريزد و از آن قبیل نیست که جمعی که بهره‌ای از علوم ظاهری نداشته باشند و به بعض فنون حکمت آشنایی به هم نرسانیده‌اند جمیع مطالب آن را توانند به حیطه فهم درآورند راقم حروف را مأمور ساختند که سراپای کتاب مذکور گشته به عبارتی واضح‌تر و بیانی شافی‌تر که فهم همه کس به آن تواند رسید در مقام تحریر آن درآید و هرجا در عبارت اجمال به کار رفته باشد تفصیل دهد و هرجا ایجاز و یا اغلاقی واقع شده باشد در مقام توضیح آن درآید و بر وجهی که خواص و عوام از آن منتفع توانند شد و وضیع و شریف به معانی آن توانند رسید در توضیح آن بکوشد اگر چه در مقام تغییر عبارت این قسم بزرگی درآمدن و آن را توضیح دادن خالی از سوء ادب نیست و از قبیل ریسمان پنبه کردن است نهایتش به حکم المأمور معذور شروع در آن نموده به توضیح الاخلاق عبدالله شاهی موسوم ساخت». (دانش پژوه)
آغاز: بسمله. و به نستعین فی کل الامور. بعد از حمد و تعظیم خالق قدیم و صلوات و تسلیم صاحب خلق عظیم ... بدانکه چون لمعه ای از لمعات ضمیر خورشید نشان ... شاه صفی الحق و الدین ... این بنده کثیر العصیان خلیفه سلطان را جرأت جولان در نظرگاه آن آفتاب جهان داده فرمان قضا جریان شرف صدور یافته بود که کتاب مستطاب اخلاق ناصری را ... تصفیه و توضیح نموده ...
آغاز (دیباچه یکم): بسمله، این نسخه شریف و کتاب لطیف مسمی به توضیح اخلاق که حضرت با رفعت ... خواجه نصیرالدین ... تألیف و تصنیف فرموده
آغاز (دیباچه دوم): بسمله، بعد از حمد تعظیم خالق قدیم و صلوة و تجلیم صاحب خلق عظیم ...
آغاز (دیباچه سوم): بسمله، حمد بی حد و انحصار و مدح بیعد و شمار لایق حضرت پادشاهی بود که همچنانکه در اول آفرینش
انجام: خدای تعالی همکانرا توفیق اکتساب و اقتناء حسنات کرامت کند و بر طلب مرضات خود حریص کرداند
[دنا 413/3؛ فهرستواره منزوی 407/6]
...
4. تهران؛ شورا؛ شماره نسخه: 11286/1
آغاز: فرمان قضا جریان شرف صدور یافته بود که کتاب مستطاب اخلاق ناصری را که از مشاهیر کتب است در فن خود؛ انجام: بر سر کافه بندگان و هواخواهان پاینده دارد. آفتاب معدلت راهمیشه از افق عظمت تابنده انه لطیف مجیب.
خط: نستعلیق، کا: محمد شریف، تا: 15 ذیحجه 1066ق، جا: نیشابور؛ افتادگی: آغاز (یکی دو برگ)؛ جلد: تیماج سبز یشمی، 416ص (1-416)، 17 سطر، اندازه: 17×25سم [ف: 33/2 - 61]
یادداشت‌ها و منابع پژوهشی
اگر درباره‌ی این نسخه نکته‌ای می‌دانید که در شناسنامه نیامده، یا چاپ، پژوهش، فهرست دیگر یا تصویری از آن سراغ دارید، آن را بیفزایید. پس از بررسی، با نام شما (اگر بخواهید) در اینجا منتشر می‌شود.
حالت پیشنهاد اصلاح.
روی کنار هر فیلد بزنید. برای موارد دیگر، مثل تکراری بودن رکورد، از «پیشنهاد کلی» استفاده کنید.