التفسير

7. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: 1340عکسی آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم، قال تعالی: یسئلونک عن الأنفال، قل الانفال لله و الرسول، قال الاستاذ: الأنفال بأسرها فی غزاة بدر و اختلف الناس فی معنی الانفال فی هذا الموضع؛ انجام: قال الأخفش: ألا الى الله تصير الأمور لأن الله يتولى الانشاء يوم القيامة دون خلقه، فأما فی الدنيا فقد جعل بعض الأمور الى العلما و السلطان، نظیره: و الى الله ترجع الأمور. و السورة مكية غير ثلث آيات فی شأن أبي بكر و من سبه من المشركين، فانها نزلت بالمدينة هـ نسخه اصل: کتابخانه چستربیتی ش 3496. از مؤلفی ناشناس از اهل سنت، گویا سه جلد که نسخه جلد دوم است از سوره انفال تا سوره شوری. تفسیر کهنی است با عناوین «قوله-قوله»، از مؤلفی ناشناس از اهل سنت و جماعت که احتمالاً در حوزه علمی و عرفانی خراسان قدیم پرورش یافته و استادی که از او بسیار با عنوان «قال الاستاد» نقل می‌کند و اساتید استادش حوزه درسی در خراسان (و نیشابور) داشته‌اند. برای کمک به شناسایی بهتر این اثر، قرائن به دست آمده از نسخه را در چند بند می‌آوریم: 1. مؤلف در جایی از این تفسیر، از تألیف دیگر خود به نام الانوار یاد می‌کند: «قال الاستاذ قضى الله فی سابق علمه أن يكون السنة اثنی عشر شهراً في كل زمان و بكل لسان فهي بالعربية المحرم و صفر و ... و هی على كل لسان اثنا عشر و لو لا مخافة السامة و الامل لذكرتها بلسان الفرس و الروم و النبط و الهند و القبط و ذكرت اصول لغات العرب و اشتقاقاتها و اختلاف أهل الأدب فيها فمن أراد علمها و الوقوف عليها فليطلبها في كتابنا المسمى كتاب الأنوار» [برگ 54]. 2. از کلمات فارسی نیز در این تفسیر استفاده شده است، چنانکه در اواخر سوره عنکبوت آورده است: «قال أبوبكر الواسطی: و الذين جاهدوا فينا أي في طلبنا، ثم قال بالفارسية: از ما بما ما را جویند راه نمایم شان تا ما را یابند» [برگ 245]. 3. گویا تفسیر حاضر در سه جلد تنظیم شده است: جلد اول: از سوره فاتحه تا سوره اعراف، جلد دوم: از سوره انفال تا سوره شوری (نسخه حاضر جلد دوم را در بر دارد)، جلد سوم: از سوره زخرف تا آخر قرآن. می‌دانیم که مؤلف از سوره فاتحه تا پایان سوره شوری را تفسیر نموده، چنانکه در برگ 311 از نسخه موجود آمده است: «و قد بينا شرحه في أول البقرة» أما خبری از اینکه توفیق اتمام تفسیر را یافته یا نه در دست نیست. 4. کتابت نسخه موجود به وسیله محمود بن محمد سرخسی در 2 جمادی الاولی 610 به پایان رسیده و آربری در فهرست کتابخانه چستربیتی، آن را منحصر به فرد دانسته و درباره نام مؤلف و کتاب هیچ اطلاعی به دست نداده است. بنابراین تألیف این اثر باید پیش از تاریخ 610ق بوده باشد. 5. برخی از نقل قول‌های موجود در این تفسیر، احتمال تألیف آن را در حدود اواخر سده چهارم یا اوایل سده پنجم هجری تقویت می‌کند. برای توضیح بیشتر نمونه‌ای از نقل قول‌ها ذکر می‌شود: برگ 244: «قال الاستاذ: و سمعت أبا محمد احمد بن محمد بن ابراهيم البلاذری يقول: سمعت بكر بن عبدالرحمان يقول سمعت ذاالنون المصرى...»، برگ 314: «قال الاستاذ سألنى الاستاذ ابوسهل محمد بن سليمان (ص) فی اول مجى عقد لى بینسابور»، برگ 272: «قال الاستاذ: و سمعت أبابكر الطرازى يحكى عن الدريدى انه كان يقرأ هذه الآية على هذا التأويل و هو خلاف الخط...»، برگ 231: «قال الاستاذ: سمعت أبانصر منصور بن عبدالله الاصبهانى بهراة يقول: سمعت أباالحسن عمر بن واصل العنبرى يقول: سمعت سهل بن عبدالله التسترى يقول: المضطر الذى رفع يديه الى الله داعياً لم يكن له وسيلة من طاعة قدمها»، سهل بن عبدالله تستری (- 283ق)، صوفی مشهور سده سوم هجری است که آرای تفسیری اش در دفترهای مختلف گردآوری شده است، برگ 27: «و سمعت اباسهل محمد بن محمد بن الأشعث يقول...»، محمد بن محمد بن اشعث کوفی (- 320ق) نام وی در سیر اعلام النبلاء (ج14، ص 467) آمده است. نیز بنگرید: طبقات أعلام الشيعة، القرن الرابع، ص 302، برگ 27: «سمعت ابابکر بن عبدش [كذا] يقول: الذين عاهدت منهم من هاهنا...»، برگ 28: «سمعت ابابکر محمد بن محمد بن نحير القطان يقول: سأل رجل محمد بن سيرين فقال ان فلاناً اوصى ما له للحصون ...»، برگ 56 و 57: «سمعت أباجعفر محمد بن احمد بن سعيد العيدى الأديب»، برگ 77: «حدثنا أبوالعباس الأصم، حدثنا ابراهيم بن مرزوق البصرى بمصر، حدثنا عبدالله بن بكر السهيم، حدثنا عباد بن منصور عن القاسم بن محمد، سمع أباهريرة يقول: قال رسول الله ان الله يقبل الصدقات و لا يقبل منها الا الطيب ...»، برگ 283: «قال الاستاذ: سمعت ابازكريا يحيى بن محمد بن عبدالله العنبرى يقول، سمعت أباالعباس احمد بن محمد بن الأزهر السجزى يقول، سمعت أباحاتم سهل بن محمد يقول: الخصم فی الحق و الخصيم فی الباطل»، برگ 314: «سمعت اباعبدالله محمد بن عاذ البغداذى يقول: سئل جنيد عن اللطيف فقال اللطيف الذى لطف بعباده و اوليائه حتى عرفوه فعبدوه و لو لطف باعدائه كما لطف باولياءه لما جحدوه. 6. در مواردی از برخی کتاب‌ها نام برده و قصائد و اشعاری از شاعران مختلف نقل کرده است، از جمله: برگ 302: «قال الاستاذ و رأيت فی مصحف عبدالله حقت كلمات ربك على الجمع...»، برگ 314: «و بنحو ما قاله محمد بن كعب، قاله على بن القاسم الخوافی، مؤلف كتاب مختصرالعين فی مسلياته أى فی قصایده المسمى «المسلیات»: غداً عند مولى الخلق للخلق موقف ×× يسايلهم فيه الجليل فيلطف»، برگ 288: «فلما كملت مائة وقعت القرعة على الابل فنحرها و خلى عن عبدالله و هو يقول شعراً فی كل قرعة يطول ذكرها هـ ذكرها محمد بن اسحاق بن يسار في كتاب بدؤ الخلق، قال الاستاذ: و سمعت أبابكر محمد بن [] الضرير يقول: سمعت أبا محمد الزنجانى المؤدب يقول: سئل ابوسعيد الضرير عن الذبيح فأنشد: ان الذبيح فديت اسماعيل ×× نطق الكتاب بذاك و التنزيل / شرف به خص الاله نبينا ×× و أبانه التفسير و التأويل / ان كنت امته فلا تنكر له ×× شرفا به قد خصه التفضيل»، برگ 270: «قال الاستاذ قلته انا فی شبابی: لايتم المقال الا بفعل ×× كل قوله بلافعال هباء»، برگ 286: «قال الاستاذ: و قرأت فی بعض الكتب من أخبار الأنباء ...». 7. در این کتاب بسیار از مفسران، لغویون و قراء نقل قول می‌شود، و نام‌های مقاتل بن حیان، مقاتل بن سليمان، قتاده، عطا، مجاهد، ابن عباس، کلبی، سدی، قطرب، فراء، مبرد، اخفش، ابن کثیر، اعمش، حمزه و کسایی در جایهای مختلف آن آمده است. 8. در موارد اندکی از ائمه شیعی مطالب نقل شده است، همچون: برگ 287: «و قد روى عن على بن أبى طالب انه قال: الصلوة التى فاتت كانت صلوة العصر ...»، برگ 289: «ان الحرث الاعور روى عن على بن أبى طالب انه قال من قال فی قصة داود ...»، برگ 301: «روى الحرث الاعور و عبد خير عن على بن أبى طالب قال: اذا جاوزوا النار التى بهم الى باب الجنة ...»، برگ 312: «قال سعيد بن جبير: ح من رحمان م من مجيد ع من عالم س من قدوس ق من قاهر، و كذلك قال جعفر بن محمد الصادق»، برگ 314: «قال جعفر بن محمد الصادق: الله لطيف بعباده يعنى فی الرزق، قال الاستاذ: و لطفه فی الرزق من وجهين ...»، برگ 314: «قال على بن موسى الرضا: الله لطيف بعباده يعنى بأمة محمد (ص) فی الاضعاف». 9. مؤلف و استادش در تفسیر آیات متعدد، اختلاف دیدگاه خود با شیعه را صراحتاً بیان می‌کنند و نظر شیعه را با عنوان «زعم الشيعة» مطرح می‌کنند، همچون: در برگ 318، ایمان جناب ابوطالب را با صراحت انکار می‌کند، در برگ 56 و 57 نظر شیعه درباره آیه غار را رد می‌کند و آن را از فضایل خلیفه اول می‌داند، برگ 244، درباره آیه 48 سوره عنکبوت: «و ما كنت تلوا من قبله من كتاب و لاتخطه بيمينك ...» قال الاستاذ: اختلف الناس فی حكم هذه الآية فزعمت الشيعة ان النبى كتب قبل الوحى و لم يكتب بعده ...»، برگ 290: «روى حيان عن الكلبى ان الشمس ردت على سليمان و تقول بعض الغلاة من الروافض: ردت الشمس على على بن أبى طالب و على القولين بعيد عن الصواب»، در برگ 250 ذیل آیه 20 سوره لقمان آمده است: «قال محمد بن على الترمذى الظاهرة اكمال الدين و اتمام النعمة و الباطنة الرضا اعتباراً بقوله: اليوم أكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتی و رضيت لكم الاسلام ديناً. قال الاستاذ قد سئلت عن هذه الآية فخرجتها على مائتی و اثنى عشر وجهاً فی ثمانية عشر جزواً كل وجه منها يستشهد بآية أو خبر. فمن أراد أن يعلم كيفية المدخل فی علوم القرآن فليتأمل الكتاب فان فيه غنية عن غيره». 10. فراوانی نقل قول‌های مؤلف از استادش با عنوان «قال الاستاذ (ع)» به حدی است که به نظر می‌رسد، این کتاب تقریرات مجالس تفسیری استاد مذکور باشد. به جز موارد ذکر شده، چند نمونه دیگر نیز در تأیید احتمال پیش گفته می‌آوریم: برگ 273: «قال الاستاذ: و قد ذكرنا أقوال من قال ان الظالم الكافر أو المنافق أو الهالك و نبهتا على تفسيرها ...»، برگ 276: «قال الاستاذ: و رأيت فی بعض الأقاصيص انه قال للرسولين ... قوله ان كانت الا صيحة واحدة فاذا هم خامدون. قال الاستاذ: هذه قصة طويلة و ذكرت منها ما يقرب من الفهم و يكفى السامع طولها». 11. در این تفسیر، جهات مختلف تفسیری مورد توجه قرار گرفته است، از جمله: بحث‌های لغوی و بررسی اقوال لغویون، اختلافات در قرائت و توجه به نظرات قراء مختلف، روایات تفسیری و ارائه نظرات مفسران پیشین حتی از صحابه و تابعین، مباحث ادبی و استشهاد به ابیات شعرای بزرگ، مباحث کلامی و اعتقادی و اشاره به دیدگاه‌های خاص مخالفین همچون شیعه، و البته با گرایش آشکار عرفانی و نقل اقوال عرفا و صوفیان بزرگ همچون حسن بصری، سهل بن عبدالله تستری، ذوالنون مصری، ابوبکر واسطی، ابوسهل صعلوکی، یحیی بن معاذ رازی و ... دوازدهم: نسخه حاضر از تفسیر سوره انفال (سوره هشتم) تا سوره شوری (سوره چهل و دوم) را در بردارد. و در خاتمه تفسیر هر سوره مکی و مدنی بودن آن را مشخص می‌کند. جملات آغازین تفسیر برخی از سوره‌ها نقل می‌شود: برگ 37: سورة التوبة، قال الاستاذ: لهذه السورة سبعة أسماء، سورة التوبة و ...، برگ 86: سورة يونس، بسم الله الرحمن الرحيم قوله عزوجل الم تلک آیات الکتاب الحکیم، قال الاستاذ من جعله قسماً كان حرف الجواب محذوفاً و تقدير الكلام كما تقول و الله ان هذه آيات الكتاب الحكيم، برگ 106: سورة هود (ع)، بسم الله الرحمن الرحيم قوله تعالى الر كتاب، قد قدمنا القول بتأويل الر فيما مضى قال الفرا ارتفع الكتاب بالر، كانه يقول حروف التهجى كتاب، برگ 160: سورة بنى اسرائيل، بسم الله الرحمن الرحيم قوله سبحان الذى اسرى بعبده روى عن طلحة بن عبيدالله انه قال سألت رسول الله من تفسير سبحان، برگ 168: سورة الكهف، بسم الله الرحمن الرحيم قوله جل ذكره الحمدلله الذى أنزلعلى عبده الكتاب يعنى على محمد القرآن و فيه تقديم و تأخير، برگ 198: سورة الحج، بسم الله الرحمن الرحيم قوله عزوجل يا ايها الناس اتقوا ربكم قال الضحاك ما فی القرآن يا أيها الناس فهو مكى و ما فيه يا أيها الذين آمنوا فهو مدنى و لاتكاد تجد يا أيها الذين آمنوا مكياً، برگ 241: سورة العنكبوت، بسم الله الرحمن الرحيم قوله الم أحسب الناس أن يتركوا، مضى تفسير الم فيما تقدم أحسب الناس أظن الناس ان يتركوا اى يهملوا ان يقولوا آمنا، برگ 275: سورة يس، بسم الله الرحمن الرحيم قوله تعالى و تقدس يس و القرآن الحكيم قوله يس بسكون النون ما لم يوصل. نکاتی در رسم الخط این نسخه قابل توجه است، از جمله مشکول بودن برخی کلمات، گذاردن سه نقطه در زیر «س» و گاهی در بالای آن، آوردن «هـ» در پایان نقل قولها، گذاردن مد و تنوین، در آخر نسخه آمده است: «لما كان بتاريخ ثلث و تسعين و ثمانمائة نظر فی هذا الكتاب المبارك من أوله الى آخره، العبد الفقير الى الله تعالى محمد بن علی بن ابی بكر بن علی ...»، یادداشتی دیگر در آخر نسخه: «نظر فی هذا الكتاب العبد الفقير الى الله تعالى احمد بن الحاج سلطان على ... فی سنة 983»، یادداشتهای ابتدای نسخه: «نظر فی هذا الكتاب المبارك العبد الفقير الى الله محمد بن ابوبكر بن الفريد القواس ... »، «وقف على الخلوتية المترددين على زاوية الشيخ عيسى بن كفان (؟) الكاينة بجامع المعلق بظاهر دمشق و لايخرج منها ...»؛ خط: نسخ کهن، کا: محمود بن محمد سرخسی، تا: جمعه 2 جمادی الاول 610ق؛ چند نفر بر این وقف شهادت داده‌اند و نام شان در ذیل یادداشت وقف درج شده است، در برگ 17 بالای صفحه این عبارت دیده می‌شود: «وقف على زاوية الشيخ عيسى الخلوتى الكاينة بجامع المعلق بظاهر دمشق»؛ 636ص، 31 سطر [عکسی ف: 4 - 68]