شرح صحيح البخاری

2. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 8180 آغاز: ... للشياطين ان الضمير للفاعل حذف ... (؟) اى جعلنا شهبها و م يقول دليل على الفا عند البحث ... (فرسودگی) الاصح ما ذكره ... (؟) خون الماردى انه صلى الله عليه و سلم قال للعرب ما كنتم (فرسودگی) هذا فى الجاهلية يعنى رمى؛ انجام: ان المراد لبيد بن الاعصم لانه مسلم فى الظاهر او الناس مطلقا قد سبق ... (؟). باب السحر، الحديث الاول، ليخيل اى يظهر له من نشاطه و هو ... شرحی است بر الجامع الصحيح محمد بن اسماعیل بخاری که به دلیل افتادگی اول و آخر و یافته نشدن سرنخی درباره مؤلف در آنچه اکنون در اختیار داریم ناشناخته باقی ماند. آنچه هست، این شرح پیش از قرن هفتم و هشتم قمری که تاریخ تقریبی کتابت نسخه آن است تألیف شده و در آن به مطالب لغوی، رجالی، نحوی و غیره پرداخته شده است. با بررسی دقیق‌تر شصت برگ ابتدای نسخه موجود، به نام این منابع و مؤلفین برخورد کردم که بدانها تصریح شده: کشاف، (صحاح) جوهری، مثلث، الامثال السائرة (17پ)، ابن سکیت، جامع الاصول (20پ و 52پ)، الدار قطنی، النهاية (24ر)، طبقات ابن سعد (27ر-27پ و 46پ)، بیضاوی (شاید بیضاوی معروف قرن هفتم) (36ر)، الجمع بین الصحیحین للحمیدی (488ق) (48ر)، الجامع از ابن اثیر (76ر) و ... در این شرح از روایت‌های فربری و طبران، راویان الجامع الصحیح هم یاد شده است. نیز از برخی منابع با رمز «خ»، «ش» و «ک» یاد می‌کند که شاید شروحی از الجامع الصحیح باشد. زیرا در قیاس با شرح موسوم به الکواکب الدراری (نسخه مجلس) که جملاتی مشابه با شرح ما دارد، مشخص شد «خ»، شرح خطابی (386ق) موسوم به الاعلام السنن / المحدث است. شروح الجامع الصحیح را به ترتیب تاریخ نگارش آنها، فؤاد سزگین در «تاریخ نگارشهای عربی (تاریخ التراث العربی)» برشمرده است که به دلیل دسترسی نداشتن به بیشتر مواردی که به کار می‌آمد از مقایسه آنها با نسخه حاضر محروم ماندیم. با این حال آن را با «شواهد التوضيح و التصحيح» از محمد بن عبدالله بن مالک (672ق)، کتابی مختصر در هفتاد و یک بحث با رویکردی نحوی که نسخه چاپی آن (مجلس شماره 2، شماره ثبت 36 روی ب - 17) و «الكواكب الدراری» از شمس الدین محمد بن یوسف کرمانی (786) که نسخه خطی آن به شماره 7937 در کتابخانه مجلس موجود بود سنجیدم که هیچ یک نبود؛ البته یکسانی بسیاری مطالب آن با شرح کرمانی چنان بود که خواننده را به این نظریه می‌کشاند که در تدوین یکی (شاید شرح کرمانی) از دیگری استفاده شده است. همچنین چون از خطابی (با رمز «خ») نقل کرده شرح وی نیز نخواهد بود. نسخه حاضر از کتاب بدء الخلق، باب ذكر الملائکة را دارد تا برسد به اواخر باب السحر از كتاب الطب؛ خط: نسخ عربی، بی‌کا، تا: قرن 7 (اگر نقل از بیضاوی، همان بیضاوی قرن هفتم باشد به هیچ وجه نسخه از قرن ششم نخواهد بود)؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ نسبتاً تندنویس و کم نقطه، دارای رکابه، مصحح؛ تملک: محمد بن مولوی در 1336؛ جلد: مقوایی با روکش تیماج مشکی مذهب، 261گ، 25 سطر، اندازه: 18/4×26/8سم [ف: 27/1 - 434]