شرح تحفة الاصحاب

تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 6321/17 آغاز: بسمله احمدالله الذى جعل فى السماء بروجا و جعل فيها سرجاً و قمراً منيرا ... اما بعد فيقول الامام الهمام افضل الانام ... تاج الاعالى قطب فلک المعالى ابوالفتح الکمالى اوصل الله اليه ماموله العالى لمارزقت الاسطرلاب ... احببت ان ارزق ضوابط صناعته لما رايت من قباحة التذلل بين يدى الاغيار ... فانشات كتابا مستبدعا فى علم الاسطرلاب مسمى بتحفة الاصحاب ... فرحم الله امرءاً دعالى بالمغفره ... الحمدلله الذى اکرمنا ×× لعلم الاسطرلاب اذ علمنا / ... قال ابوالفتح الکمالى عفا ×× رب الانام عن جميع ما هفا / لاغروان کان صحيحا ما ذکر ×× من ان الاسطرلاب وحى قداثر / ... و مارووا ان ذاک یونانی ×× فذاک حجی و برهانی / ... فانهم قالوا بان مانزل ×× تيسير ذاالامر و تسهیل الشان / تفکروا فصنعوا صفيحه ×× عريضه عمیقه فسيحة؛ انجام: تم کتاب تحفة الاصحاب ×× مستبدعا فی علم الاسطرلاب / و الحمدلله علی الاتمام ×× ذی الطول و الجلال و الاکرام / مصلیا علی الرضی المختار ×× محمد و آله الابرار؛ تمت هذا آخر ما جمعته و التزمته و لم ازل اعتنی بشانه حتی اختتمته فجاء مقررا فی العقول حريا بالقبول ... ما ضيعت اعماری و اوقاتی الا طامعا منکم صوالح ادعيتکم بعد وفاتی. بی‌کا، بی‌تا؛ در نسخه‌ای دیگر از شرح (که از نسخه حاضر کهن‌تر است) شارح از رصدی که در پنج‌شنبه 26 فروردین جلالی 755 یزدگردی (زنه) برای شناختن موضع دبران انجام داده یاد می‌کند، اما در نسخه حاضر به‌جای این مطلب (که در حدود 2 صفحه است) یازده صفحه است شامل متن و شرح و جدول‌هایی که در نسخه کهن‌تر نیست و در نخستین صفحه (از این صفحات اضافی) که به دنبال شرح این دو بیت است (که در هر دو نسخه موجود است): «و فيه ايضا نصف دائرات ×× فيها لها من بعض ثابتات / لحد ما يزول مسطورتها ×× زوائد و هذه صورتها»، از استخراجی به سال 800 (به افق خوارزم) و نیز از قوشچی در این یازده صفحه یاد شده علاوه بر جداول (و تفاوت‌های دیگر) هفت بیت از ارجوزه هست که در نسخه کهن نیست و از جمله این هفت بیت است: «و ان اردت درج الممر ×× و کان فیه قلق المضر / فاضرب تمام جیب عرض الکواکب ×× فی جیب بعده من المنقلب». پیش از صفحات اضافی، در نسخه حاضر (در دنبال شرح دو بیت نخستین) این عبارت دیده می‌شود: «اعلم ان الثوابت يقطع كل سنة شمسيه اربع و خمسين ثانيه و فی کل ست و ستین سنه درجه فلذلک يثبتون تاريخ صنعة الاسطرلاب ... فيجب على عملة هذا الفن ان يعرفوا اجزاء الثوابت المعروفه الاسامى عند العمل و قد وضعت جدو لَالاطوال بعض الكواكب لاول سنه ثلث و ثمانماته ... و الجدول هذا». در نسخه کهن، مطلب بالا بدین‌گونه آمده: «و اعلم ان الثوابت يقطع ... فيجب ... ان يعرفوا درجات الثوابت المعروفه الاسامی و دقائقها عند العمل و لذلک جدول» و سپس جدولی است بسیط و ساده (نسبت به جدول نسخه حاضر) با این عنوان «مواضع الكواكب الثابته لاول سنه 583 الیزدجردیه». پس از این جدول (در نسخه کهن) نزدیک به دو صفحه مطلب است که در نسخه حاضر نیست و در اینجاست که از صاحب زیج رشیدی یاد می‌کند و می‌گوید «این جدول را او در 583 یزدگردی برای تعیین طول و عرض و جهت و عظم ثوابت رسم کرده و گفته است اگر بخواهیم در تاریخ دیگر از این جدول استفاده کنیم، تفاضل دو تاریخ را به دست می‌آوریم و رقم را بر 66 تقسیم می‌کنم». پس از نقل سخن صاحب زیج رشیدی می‌گوید: «قلت مثال ذلک انی اردت ان اعرف يومى هذا يوم الخميس السادس و العشرين من فروردین ماه الجلالی سنه ذند: خمس و خمسین و سبعمائه یزدجردیه موضع الدبران فاخذت فضل ما بين التاريخين و هو قعب ماية و اثنان و سبعون، ثم قسمته علی سته و ستين فاعتبرت كل سو ... درجه ... و لما كان تاريخي زائداً على تاریخ الجدول هذا زدتها على موضع الدبران ... و على هذا القياس سایر الکواکب». در آغاز دفتر نوشته‌ای است ظاهراً از مؤلف رساله حاضر و به خط او و بر همین برگ نام خجندی دیده می‌شود. بر ذیل برگ رساله آخر و تمام پشت آن ابیات و قطعات متفرقه نوشته است. این بخش و این رساله دفتر با قلم دیگر (کهن‌تر و تازه‌تر)؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج قرمز، 42ص (182-223)، اندازه: 12×17سم [ف: 19 - 319]