دیوان شهاب ترشیزی

9. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 1005 از میرزا عبدالله بن حبیب الله ترشیزی متخلص به شهاب وی که ملازمت شاهزاده محمود درانی (1224-1245) را در هنگام شاهزادگی داشته بنابر خواست وی نسخه از دیوان خود را به سال 1206 به ترتیبی که زیر این سطرها نگارش می‌یابد، مرتب نموده و دیباچه‌ای به نثر بر آن نگاشته، و در آن بدان تاریخ تصریح کرده ولی به قرینه اینکه در ص 307 و 308 نسخه ماده تاریخ بنای مسجدی در تربت به سال 1209 و تاریخ وفات یکی از مردان معاصر شاعر به سال 1214 می‌باشد معلوم می‌شود که پس از نظم و ترتیب بر آن اضافاتی کرده و نسخه این کتابخانه که از روی نسخه اصل نوشته شده شامل آن افزودگی هاست. راوی گروسی در انجمن چهارم خن و هدایت درما (ج2ص253-261) او را معرفی و از دیوانش انتخاب‌هایی کرده‌اند و راوی مرگش را در 1215 ضبط کرده است. این ابیات را که شهاب در معرفی خویشتن سروده (ص186 نسخه) در اینجا می‌آوریم: «اگر سخن بمیان آورم ز علم نجوم ×× بروزگار نیابی مرا عدیل و نظیر / وگر سفینه اشعار خویش بگشایم ×× به بحر رشک شود غوطه ور روان ظهیر / و گر بخامه صورتگری گشایم دست ×× کنم بر آب روان عقل و روح را تصویر / و گر قلم بکف آرم پی نوشتن خط ×× فتد باوج فلک خامه از انامل تیر / ولی چه حاصل از اینها که از زبونی بخت ×× کسی نمیخرد این جمله را به نیم شعیر». شاعر دیوان خود را به چهار قسم تقسیم نموده: 1. قصاید در توحید و نعت و منقبت و مدائح سلاطین، 2. قصاید در مدح امر او صدور و اعاظم، 3. مقطعات مشتمل بر ماده تاریخ‌ها و مدائح مختصره، 4. اهاجی و هزلیات. رباعی‌هایی که موضوع آنها یکی از اقسام چهارگانه بوده، در ضمن همان قسم گذارده شده. راوی گروسی گوید دیوان قصاید و مثنوی و رباعی و قطعه وی در حدود بیست هزار می‌شود ولی چنانکه گفتیم نسخه این کتابخانه که از روی نسخه اصل نگارش یافته در حدود 7500 بیت می‌باشد و چنانکه در دیباجه تصریح گردیده پاره‌ای از قصاید و قطعات و رباعیات در این نسخه گذارده نشده، بنابر بیان راوی 12500 بیت دیگر شعر خواهد داشت. و مثنوی‌های شهاب که در مقدمه دیوان خود به آنها تصریح نموده: 1. خسروشیرین، 2. یوسف زلیخا، 3. بهرام نامه، 4. تذکرة الشعراء، 5. عقد گهر (در نجوم)، 6. مرادنامه (در ذکر وقایع علیمرادخان زند است)، 7. تذکرة الوزراء و 8. تاریخ مجدول می‌باشد و خود در آنجا تذکر داده که شش کتاب اول نظم و دو کتاب اخیر به نثر و کتاب 4 و 6 و 7 و 8 در هنگام نگارش مقدمه (به سال 1206) ناتمام بوده و تاکنون نگارنده به زیارت کتاب‌های نامبرده مشرف نگشته و خسرو شیرین وی در موزه لندن موجود است. این شاعر را با شهاب اصفهانی که نیز در میان قرن سیزدهم زندگانی می‌نموده نباید اشتباه نمود؛ خط: نستعلیق خوب، کا: اشرف نامی، تا: 1230ق، بر حسب خواست شاهزاده کامران (ظاهرا مراد پسرشاه محمود درانی است)؛ دو برگ نخستین نسخه از کتابی دگر می‌باشد و از این نسخه نیست، دارای سرلوحی زیباست، و بدین عبارات شروع شده: «حمد و سپاس از خارج از مقیاس قیاس سزاوار آن یگانه بی همتاست که بحکم»، مجدول، برگ اصل نسخه بدین عبارات شروع می‌شود: «ناطقه فصحای سحبان آئین در مبحث تعداد آثار حکمتش زبان بسته و لال» است؛ کاغذ: بخارائی، جلد: تیماج، 269گ، 15 سطر، اندازه: 15×25/64سم [ف: 3 - 252]