ایساغوجی

● ایساغوجی = الکلیات الخمس = المدخل الى علم المنطق / منطق / عربی īsāġūjī = al-kullīyāt-ul xams = al-madxal ilā ‘ilm-il manṭiq اثیرالدین ابهری، مفضل بن عمر، - 660؟ قمری asīr-od-dīn-e abharī, mofazzal ebn-e ‘omar (- 1262) رساله‌ای است موجز در منطق. واژه «ایساغوجی» از سه جزء ترکیب یافته است: نخست «ایس»، دوم «اغو»، سوم «اجی». معنای جزء اول «تو» و معنای جزء دوم «من» و معنای جزء سوم «آنجا» می‌باشد. سپس از معنی اصلی خود نقل شده و به معنی کلیات خمس (جنس، نوع، فصل، عرض خاص و عرض عام) آمده است. بعضی می‌گویند: ایساغوجی یک کلمه است و معنای آن گل پنج برگ است و از این رو بر کلیات اطلاق شده است به هر حال کلمه ایساغوجی به یونانی به معنای گل پنج برگ است و اکنون مراد کلیات خمس است (سجادی، جعفر، فرهنگ علوم عقلی: 114 به نقل از اساس الاقتباس: 6). در «دائرة المعارف تشیع» چنین آمده است: ایساغوجی، [مشتق از واژه یونانی ایساگوگه = مدخل] مقدمه‌ای است که فرفوریوس صوری فیلسوف قرن سوم میلادی بر قاطیغوریاس، یا مقولات عشر ارسطو نوشت. ایساغوجی به عنوان مدخل منطق، بدان گونه که خواجه نصیر در اساس الاقتباس به آن تصریح می‌کند شامل چهار فن است: فن اول بحث الفاظ؛ فن دوم کلی و جزئی؛ فن سوم ذاتی و عرضی؛ فن چهارم کلیات خمس. گاه ایساغوجی تنها بر یکی از فنون چهارگانه یعنی بر کلیات خمس، اطلاق می‌گردد. چنانچه حکیم سبزواری، در شرح منظومه منطق تحت عنوان «غوص فی ایساغوجی» به بحث از کلیات خمس می‌پردازد. (دائرة المعارف تشیع 2: 641 به نقل از شرح منظومه منطق و غیره). با این که این رساله خلاصه‌ای از مباحث مهم منطق و مشتمل بر ایساغوجی، قول شارح قضایا، تناقض، عکس، قیاس و صناعات خمس است اما چون فصل اول آن عنوان «ایساغوجی» دارد از باب اطلاق نام جزء بر کل به ایساغوجی شهرت یافته است. (غلامی مقدم) آغاز: قال الامام العلامة ... اثیرالدین الابهری ... نحمدالله علی توفیقه، و نساله هدایة طریقه ... اما بعد فهذه رسالة فی المنطق اوردنا فیها ما یجب استحضارها لمن یبتدء [شیئا] من العلوم مستعینا بالله انه مفیض الخیر و الجود.. قال ایساغوجی اللفظ الدال بالوضع یدل علی تمام ما وضع له بالمطابقة و علی جزئه بالتضمن ان کان له جزء ... انجام: و المغالطة قیاس مؤلف من مقدمات کاذبة شبیهة بالحق او بالمشهورة او مقدمات وهمیة کاذبة و العمدة هو البرهان لا غیر و لکن (کذا) هذا آخر الرسالة. چاپ: هند، 1268ق؛ مصر، چاپ سنگی، 1273 و 1276 و 1297 و 1303 و 1304 و 1306 و 1323ق؛ مصر، سنگی، 1281ق، رقعی، 7ص (صص 163-169) [کشف الظنون 206/1؛ ریحانة الأدب 74/1؛ هدیة العارفین 469/2؛ بروکلمان ذیل 1: 841؛ الذریعه 116/13 و 117: نشانی 7 شرح شیعی؛ مشار عربی 106: نشانی 1چاپ؛ معجم المطبوعات سرکیس 291/1: نشانی 8 چاپ؛ دنا 324/2 (84 نسخه)] شرح و حواشی: 1- شرح الایساغوجی؛ کاتی، حسام الدین حسن (-760) 2- شرح الایساغوجی = شرح ایساغوجی؛ عماد الدین فارسی، عماد بن یحیی (-9) 3- الفوائد البرهانیة فی تحقیق الفوائد الفناریة = الفراید البرهانیة فی تحقیق الفوائد الفناریة؛ برهان الدین بن کمال الدین حمید (-9) 4- شرح الایساغوجی؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 5- شرح الایساغوجی = الفوائد الفناریة علی الرسالة الأثیریة؛ فناری، 6- محمد بن حمزه (751-834) 7- حاشیة شرح الایساغوجی = حاشیة التالجی؛ تالجی، محمد بن موسی (-887) 8- حاشیة شرح الایساغوجی = حاشیة البردعی؛ حنفی تبریزی، شمس الدین محمد (-10) 9- المطلع فی شرح الایساغوجی؛ انصاری، زکریا بن محمد (826-926) 10- حاشیة الفوائد الفناریة = حاشیة شرح ایساغوجی = حاشیة قول احمد؛ عمری، احمد بن محمد (-950) 11- السلم المرونق فی المنطق = السلم المنورق؛ اخضری، عبدالرحمن بن محمد (918-983) 12- شرح السلم المرونق فی علم المنطق؛ اخضری، عبدالرحمن بن محمد (918-983) 13- مجموعات؛ بدیع، محمد بن محمد (-11) 14- حاشیة شرح الایساغوجی؛ قره باغی، یوسف بن محمد جان (-1054) 15- شرح السلم المرونق؛ الجزائری نجار، سعید بن ابراهیم (-1066) 16- منشآت؛ آدنوی، موسی بن مصطفی (-12) 17- حاشیة الفوائد الفناریة؛ کردی حسین آبادی، عبدالله بن حیدر (-1107) 18- حاشیة حاشیة الفوائد الفناریة؛ کردی حسین آبادی، عبدالله بن حیدر (-1107) 19- شرح نظم الایساغوجی؛ خلیل، عبدالله بن عمر (1105-1196) 20- نظم الایساغوجی؛ خلیل، عبدالله بن عمر (1105-1196) 21- الدر الناجی علی متن ایساغوجی؛ فیضی توقادی، عمر بن صالح (-13) 22- شرح الایساغوجی؛ گلبنوی، اسماعیل بن مصطفی (-1205) 23- معین الطلاب = مغنی الطلاب = شرح الایساغوجی؛ مغیساوی، محمود بن حافظ حسن (-1222) 24- ایضاح المبهم من معانی السلم = شرح سلم المرونق؛ قویسنی، حسن بن درویش (-1254) 25- حاشیة شرح الایساغوجی؛ کشمیری، محمد صادق 26- حاشیة شرح الایساغوجی؛ نعمان 27- حاشیة جهة الوحدة؛ کردی، محمود بن حیدر 28- شرح الایساغوجی؛ علائی بخاری، محمد 29- حاشیة شرح الایساغوجی؛ بردعی، حسن 30- حاشیة حاشیة شرح ایساغوجی؛ بیتکاری 31- شرح الایساغوجی؛ سهروردی، نظام بن جمال الدین 32- العنایتیة = حاشیة شرح الایساغوجی؛ عنایت الله بن محمد بن عبدالکریم 33- شرح الایساغوجی 34- حاشیة شرح الایساغوجی للکاتی 35- شرح الایساغوجی = شرح الفوائد الفناریة 36- حاشیة الفوائد الفناریة 37- حاشیة شرح الایساغوجی للکاتی 38- شرح ایساغوجی 39- شرح شرح الایساغوجی