ابواب الجنان

● ابواب الجنان / اخلاق / فارسی abvāb-ol jenān واعظ قزوینی، محمد رفیع بن فتح الله، 1027 - 1089 قمری vā‘ez-e qazvīnī, mohammad rafī‘ ebn-e fath-ol-lāh (1618 - 1678) اهدا به: شاه عباس دوم صفوی (1052-1077ق) تاریخ تألیف: 1079ق این کتاب از مؤلفات معروف و مورد توجه در پند و مواعظ و اخلاق است و مطالب آن از قرآن مجید و احادیث اهل بیت استفاده شده است و مشتمل است بر اشعار و حکایات و از نمونه‌های نثر خوب آن عصر به‌شمار می‌رود. مؤلف بنا داشت کتاب را در هشت «باب» به عدد درهای بهشت ترتیب دهد، ولی عمر مؤلف به اتمام آن وفا نکرد و مأثور خامه‌اش فقط دو باب است که در دو جلد سامان یافته و جلد سوم را فرزندش میرزا محمد شفیع تتمیم نموده است و کتاب دوره کامل پیدا نکرد. جلد اول را در زمان شاه عباس به انتها آورد و جلد دوم را بعد از یک سال از مرگ شاه عباس تمام نمود در حالی که شاه سلیمان به شاهی رسیده بود یعنی سال 1079 و دیگر اجل مهلتش نداد تا سایر مجلدات را بنگارد. جلد اول در 1 «مقدمه» در احتیاج به وعظ و فواید آن، در 3 «مطلب»، سپس «باب» یکم در دنیای فانی و مفاسد آن، در 3 «فصل»: 1. حب دنیا، 2. بی وفایی دنیا، 3. شعب حب دنیا، فصل سوم در چهارده «مجلس» است در بیان صفات ذمیمه که عبارت است از جاه‌طلبی، مال دوستی، آز و طمع، بخل، خودآرائی، خودنمائی، خودبینی و عجب و غرور، پرخوارگی، شهوت‌رانی و عیاشی، مصاحبت نااهلان، کینه‌توزی و رشک‌ورزی، ستمگری، تندخوئی، تلخگوئی. جلد دوم در پنج «مطلب» است: مطلب 1. در بیان شرافت عمر و بی‌بهایی آن؛ مطلب 2. در بی‌وفایی عمر؛ 3. در غفلت آدمی از قدر عمر الخ؛ 4. در ذکر هر یک از فصول اوقات «در 4 فصل»؛ 5. در ذکر مصارف عمر بر سبیل تفصیل. در اول مطلب پنجم آورده است که «و این مطلب را چهارده مجلس مطابق فصل آخر باب اول مرتب گردانیده و در هر مجلس انشاءالله تعالی بذکر قسمی از آن می‌پردازد». مجلس هشت گانه در عبادات است و متضمن فوائد علم و عمل، فضل و ثواب و اقسام نماز، فضل و آداب و خواص ادعیه، اذکار و قرآن به تفصیل، فضل و ثواب روزه؛ فضائل عمره و حج است. در الذریعه (1: 76) آمده است که این جلد مرتب بر هشت مجلس است. آغاز کتاب: جلد 1: بهترین مقالی که سرخیل کاروان فنون محاورات تواند بود و خوشترین کلامی که به شادابی لالی کلماتش تیغ زبان بیان را آب گیری توان نمود حمد یگانه است جل شانه ... جلد2: زلال مقالی که از سرچشمه سار دل که مجدول ... انجام کتاب: بر امزجه قلوب دردمندان سازگار و گوارا گردانیده توفیق اتمام باقی ابواب را بر وجه صواب کرامت فرماید بمنه و کرمه. چاپ: تبریز، 1261ق، 1277ق و 1282ق، سنگی؛ تبریز، 1263ق، سنگی، رحلی، 303ص؛ دارالسلطنه تبریز، سنگی، تخاقوی ئیل 1265ق، رحلی کوچک، 303ص؛ دارالسلطنه تبریز، 1277ق.، 237ص؛ تهران، 1281ق، سنگی، رحلی، باهتمام کربلائی اسماعیل و کربلائی غلامرضا تهرانی، بی شماره؛ طهران، 1274ق.؛ مشار فارسی، ج1، صص145-146؛ لکهنو، بدون تاریخ، وزیری، 326+21ص؛ 1303ق.، 274ص؛ [الذریعة 76/1 و 1252/9؛ فهرست نسخه های فارسی منزوی 1518/2؛ مشترک پاکستان 2210/4 نشانی 11 نسخه؛ فهرستواره منزوی 6: 279-277؛ دنا: 1: 109-120] شرح و حواشی: 1- ابواب الجنان (منتخب)