انوار سهیلی

● انوار سهیلی / داستان / فارسی anvār-e soheylī کاشفی، حسین بن علی، -910 قمری kāšefī, hoseyn ebn-e ‘alī (- 1505) وابسته به: کلیله و دمنه؛ ابن مقفع، عبدالله بن دادویه (106-145) اهدا به: شیخ احمد شیخ سهیلی جغتایی تحریر و تهذیبی است از کتاب کلیله و دمنه، حاوی مباحث اخلاقی و تربیتی و حکمی از زبان حیوانات. اصل کتاب کلیله و دمنه، بنا بر مشهورترین روایات، تألیف بید پای، فیلسوف برهمنی به زبان سانسکریت بوده و در زمان انوشیروان به پهلوی و سپس در قرن دوم هجری به‌وسیله ابن مقفع به زبان عربی و در قرن چهارم هجری توسط رودکی به نظم فارسی و بعد از آن در قرن ششم هجری توسط ابوالمعالی نصرالله بن محمد بن عبدالحمید منشی به فارسی ترجمه شد. کاشفی انوار سهیلی را به نام شیخ احمد شیخ سهیلی جغتایی از امرا و شعرای عهد سلطان حسین بایقرا، تدوین و به اسم او مصدر نموده است. وی قصد آن داشت که نثر کتاب را ساده نماید. در مقدمه می‌گوید: «بواسطه ایراد غرایب لغات و اطوار کلام به محاسن عربیات و مبالغه در استعارات و تشبیهات ... از این جهت نزدیک شده که کتابی بدان نفاست متروک گردد ... این کمینه بی‌استطاعت ... حسین بن العلی ... جرأت نموده کتاب مذکور را لباس نو پوشانیدن ... دو باب اول از کتاب ... اسقاط کرد و چهارده باب باقی را به عبارتی روشن و آسان مثبت ساختیم ... جریده سخن را به جواهر اشعار پارسی که چون زر و گوهر ... زیور می‌بندد ...». ولی نتوانست خود را از نفوذ بیان نصرالله منشی برهاند. این کتاب مشتمل است بر چهارده «باب»: 1. اجتناب نمودن ازاستماع قول ساعی و نمام؛ 2. رد سزایافتن بدکاران و شآمت عاقبت ایشان؛ 3. موافقت دوستان و فوائد معاضدت ایشان؛ 4. ملاحظه احوال دشمنان و ایمن نبودن از حیله ایشان؛ 5. مضرت غافل شدن و از دست دادن مطلوب؛ 6. آفت تعجیل و ضرر شتابزدگی در کارها؛ 7. حزم و تدبیر و به‌حیله خلاص یافتن از بلای اعدا؛ 8 احتراز از ارباب حقد و اعتماد نانمودن بر تملق ایشان؛ 9. فضیلت عفو که ملوک را بهترین صنعتی است؛ 10. بیان جزای اعمال به‌طریق مکافات؛ 11. مضرت افزون طلبیدن و از کار خود بازماندن؛ 12. فضیلت حلم و وقار و سکون؛ 13. اجتناب فرمودن از قول اهل عذر و خیانت؛ 14. عدم التفات به انقلاب زمان. آغاز: حضرت حکیم علی الاطلاق جلت حکمته که وظایف حمد و ثنای او بحکم و ان من شیئی الایسبح بحمده بر زبان جمیع موجودات علوی و سفلی جاری و دایر است و فواید مؤاید الای بیمنتهای او بر قاعده مستمر کل شیئی خلقه ثم هدی در اجزای مجموع مبدعات ارضی و سماوی ساری و سائر ... انجام: امیر عالیمقام چنانست که ذیل غماز بر کلمات ناسنجیده و عبارات ناپسندیده این کمینه نوشته و از روی ذره پروری و فقیر نوازی. شعر: با آنکه سراسر همه عیب افتادست ×× یعنی رضا ملحوظ سازند ... نظم: درد که در این سینه نهان داشتم ×× یک به یک از دل به زبان داشتم / گر بد و گر نیک فکندم به پیش ×× پوش به دامن به نکویی خویش / چون که بدین پایه رساندم کلام ×× به که کنم ختم سخن والسلام. تمت بعون الله و حسن توفیقه و ختمت بفضله و احسانه. چاپ: مشار فارسی، ج1، صص581-583 (نشانی 40 چاپ)، بمبئی، سنگی، 1270ق./1854م.(افست برلین: چاپخانه مشرقی، به اهتمام سیف آزاد «مؤسس و مدیر روزنامه آزادی شرق» 1301ش./1341)، رحلی، 420ص؛ 1324ق، وزیری بزرگ، 4+400صص [دنا 249/2 (152 نسخه)؛ الذریعة 430/2؛ نسخه‌های منزوی 3523/5-3527 (64 نسخه)؛ فهرست دارالکتب قاهره (فارسی از نصرالله طرازی) 31/1-32؛ کشف الظنون 331/2؛ مشترک پاکستان 970/6 (46 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 333/6] شرح و حواشی: 1- همایون نامه؛ قینالی زاده، علی بن صالح (-950) 2- عیار دانش = مهذب انوار سهیلی؛ علامی، ابوالفضل بن مبارک (1011-958) 3- گلشن آرا = انوار سهیلی منظوم؛ گلشن ایرانپور، عبد الوهاب (1315-1257) 4- انوار سهیلی (ترجمه)؛ داغی 5- انوار سهیلی (ترجمه) 6- همایون نامه