ابطال الزمان الموهوم

● ابطال الزمان الموهوم = حاشية حاشية آقا جمال الخوانساری علی حاشية الخفری علی شرح التجريد الجديد = الزمان الموهوم / فلسفه / عربی ibṭāl-uz zamān-il mawhūm = ḥāšīyat-u ḥāšīyat-i āqā jamāl al-xānsārī ‘alā ḥāšīyat-il xafrī ‘alā š.-it tajrīd-il jadīd خواجوئی، محمد اسماعیل بن حسین، - 1173 قمری xājū’ī, mohammad esmā‘īl ebn-e hoseyn ( - 1760) وابسته به: حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد = حاشیه جمالیه؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125) افلاطون در آثار خود دو گونه سخن در مورد زمان دارد. در بعضی جای‌ها آورده است که زمان و آسمان با هم آفریده شده‌اند و با هم از بین می‌روند و در جای‌های دیگر زمان را نمونه‌ای از همیشگی و پایندگی آفریننده می‌داند. متکلمان معتزلی و اشعری از آن‌جا که از یک سو به حدوث زمانی عالم قائل بودند و از سوی دیگر در قائل شدن به وجود زمان پیش از خلق عالم مشکلاتی می‌دیدند، معتقد شدند که برای مدتی که پیش از خلق عالم گذشته است می‌توان نوعی کشش و امتداد تصور نمود که از آن تعبیر به زمان موهوم می‌کردند. شیخ الرئیس در شفا و «المبدأ و المعاد» و در رساله «الحکومة فی حجج المثبتین للماضی مبدأ زمانیاً» به بحث درباره این مسأله می‌پردازد و بر دلایل متکلمان بر وجود زمان موهوم خرده می‌گیرد. میرداماد نیز به مخالفت با نظر متکلمین پرداخته و می‌گوید که چنین نیست که کشش و امتداد موهومی پیش از پیدایش عالم بوده باشد، بلکه میان عالم و خالق او صرف عدم فاصله بوده است که از هر گونه کشش بیگانگی دارد. میرداماد در «صراط مستقیم» و «افق مبین» و «قبسات» درباره همین مسأله سخن گفته و از نظریه خاص خود در این باب با عنوان «حدوث دهری» سخن می‌گوید. پس از وی شاگردش ملاصدرا چندان به حدوث دهری ارجی ننهاد. او همه هستی‌های مادی را متحرک دانست و گفت که چون گوهر همه چیزها در حرکت بوده و زمانی می‌باشد پس سراسر جهان حادث زمانی خواهد بود به‌جز جهان عقل مجرد که پرتوی است از خدای و چندان جدایی از جهان خدایی ندارد و نمی‌توان گفت که حادث است. آقا جمال خوانساری در حاشیه‌ای که بر حاشیه خفری بر الهیات تجرید نگاشته، عبارتی از «قبسات» میرداماد می‌آورد و بر آن خرده می‌گیرد و در پایان می‌گوید که حدوث جهان با این چیزها درست نمی‌شود و باید دید که شرع در این باره چه می‌گوید. اگر به آنچه از برخی اخبار برمی‌آید پابند باشیم باید چیزی در این باره نگفت تا خدای گشایشی دهد. خوانساری در این رساله می‌کوشد تا دلایل میرداماد را بی‌پایه نشان دهد. مولی محمد اسمعیل خواجوئی ـ که خود از شاگردان میرداماد است ـ این رساله «ابطال الزمان الموهوم» را نوشت تا به خرده‌گیری‌های آقا جمال خوانساری بر میرداماد پاسخ گوید. وی سخنان داماد و خوانساری را بند به بند می‌آورد و سپس خود به بررسی و کاوش می‌پردازد. مؤلف این رساله را پس از مرگ آقا جمال خوانساری نگاشته است. آغاز کتاب: بسمله بعد حمدالله المتفرد بالقدم و الازلية المتوحد بالبقاء و الدوام الابدية ... فيقول ... محمد بن حسين المدعو باسماعيل المازندرانی، لما تاملت فيما استدل به السيد المحقق الداماد علی ابطال القول بالزمان الموهوم وجدته حقا حقيقا بان يقبله اولوا الاحلام و الفهوم انجام کتاب: بل ربما يورث ذلك له شبهة يضل فهمه عن جوابها لوضوحها و خفائه فيصير من التائهين المتحيرين بل من الملحدين المنكرين كما ضل قبله كثير و اضلوا اعاذنا الله و اياك من الضلالة و الغواية و ارشدنا الى مافيه صلاحنا فی البداية و النهاية و صل الله على سيدنا محمد و آله معدن الرسالة و منبع الهداية و الحمد لله اولا و آخرا چاپ: با تحقیق سید احمد تویسرکانی، ضمن سبع رسائل، تهران، نشر میراث مکتوب 1381ش، 335ص؛ نیز به تحقیق سید جلال الدین آشتیانی، در منتخباتی از آثار حکمای الهی، ج4 (قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1378 (چاپ دوم)) [الذریعه 1: 68 و 69]