اکسیر

● اکسیر / کیمیا / فارسی eksīr میرفندرسکی، ابوالقاسم بن میرزا بزرگ، -1050؟قمری mīrfendereskī, ab-ol-qāsem ebn-e mīrzā bozorg (-1641) وابسته به: نهایة الطلب فی شرح المکتسب فی زراعة الذهب؛ جلدکی، علی بن ایدمر (-762) از این رساله با سرآغاز و بعضاً انجامی مشابه چندین نسخه در فهارس معرفی شده و نام‌های متفاوت و اغلب ناشناس مانده است. بیشتر آن را ترجمه شرح مکتسب معرفی کرده‌اند. در کشف الظنون (1811/2) فقط «نهایة الطلب» جلدکی را در شرح مکتسب معرفی کرده و فهرستنگار جلد 22 مرعشی نیز آن را ترجمه بخشی از آن دانسته، گرچه در جلد 32 این انتساب بدون دلیل دانسته شده است. در فهرست دانشکده الهیات مشهد (398/2) این رساله «ترجمه شذور الذهب» دانسته شده و به استناد یادداشتی از میرزا یوسف گرگانی، ترجمه از میرفندرسکی معرفی شده و بر اساس تنها همین نسخه و همین استناد در دفتر اول مجموعه رسائل خطی فارسی با تحقیق زهرا گواهی چاپ شده است و در مقدمه هیچ توضیحی نیامده جز این‌که این رساله فقط همین نسخه را دارد در صورتی که در همان جلد از فهرست (339/2) و در چند صفحه قبل نسخه‌ای با عنوان «رساله در اکسیر» ناشناس معرفی شده که همین رساله است. آنچه در همین رساله چاپ‌شده، می‌توان دید این است که قرینه‌ای در آن نیست که ثابت کند این رساله ترجمه است. ثانیاً اگر ترجمه باشد مسلم ترجمه «شذور الذهب» نیست و اگر ترجمه شرح مکتسب و مراد نهایة الطلب باشد، ترجمه قسمتی از آن خواهد بود و ممکن است ترجمه شرح مکتسب دیگری باشد. متن رساله از جهت انسجام مطالب و نثر به تألیف شباهت بیشتری دارد و نسبت آن به میرفندرسکی جای تامل دارد گرچه نسخه‌ای در مجلس (ش 15652/6) معرفی شده که با عنوان «رساله اکسیر» و مؤلف را احمد بیک یزدی دانسته است که محتملاً مراد احمد بیک خوزانی اصفهانی (11ق) باشد. به هر صورت ما نام «رساله در اکسیر» را مناسب‌تر از ترجمه می‌دانیم و نسبت آن به میرفندرسکی شاید الآن منطقی‌تر از احتمالات دیگر باشد و نیاز است تا این قسمت با بخش‌های «نهایة الطلب» و حتی کبریت و زیبق میرفندرسکی تطبیق شود تا نتیجه جدی‌تر حاصل شود و فعلاً ما تمامی نسخه‌ها را به میرفندرسکی منتسب کرده‌ایم تا دسترسی به همه آسان باشد نه از جهت اطمینان به انتساب. آغاز: بدان که اکسیر چیزی است گدازنده و آمیزنده، صبر کننده، قرار گیرنده، تمام سازنده، کمال دهنده. ماده ای که صورت اکسیر بدان قائم است حال خالی از آن نیست که در بسیط ظنی یافت می‌شود یا در مرکب ... انجام: و اخذ جزوی از هریک و بر ده جزو از فضه و بعد از آن بر نواقص و بر این قیاس اکسیر حمره. بحمد الله که شد کام دل من ×× به توفیق الهی حاصل من. عزیز من بسی رنج کشیدم ... و عمل به این از مشکلات منعم حقیقی روزی کند بمنه و جوده. چون شیشه عالمی همه گردن کشیده اند-تا از شراب شوق که را سرخ رو کند. چاپ: مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، بهار 1368ش، با تحقیق زهرا گواهی با عنوان «ترجمه شذور الذهب» [کشف الظنون: 1811/2؛ معجم المؤلفین: 292/8]