الوسائل الى النجاة

● الوسائل الى النجاة = الوسيلة = الوسائل الحائرية = وسائل الاصول = الوسائل الى معرفة الاصول / اصول فقه / عربی al-wasā’il ila-n najāt = al-wasīla = al-wasā’il-ul ḥā’irīya = wasā’il-ul uṣūl = al-wasā’il ilā ma‘rifat-il uṣūl طباطبائی، محمد بن علی، 1180؟ - 1242 قمری ṭabāṭabā’ī, mohammad ebn-e ‘alī (1767 - 1827) تاریخ تألیف: 1213ق؛ محل تألیف: کربلا رساله‌ای مفصل در قواعد و مبانی علم اصول فقه که ظاهراً اولین تألیف مؤلف می‌باشد در سه جلد و مطالب آن تحت عنوان «وسیله» ذکر شده است. جلد اول آن شامل 74 وسیله، جلد دوم در 46 وسیله و جلد سوم در 20 وسیله. وی در مقدمه فهرستی که بر جلد اول نگاشته، کتاب را با عبارات زیر معرفی کرده: «فان کتابنا الوسايل قد اشتمل علی کثیر من مهمات المباحث الاصولیه و القواعد الفقهیه علی وجه الاستدلال و الطریق الموضح لحقیقة الحال بتوفیق الملک المتعال و لکنه لما لم یکن مرتبا کسایر الکتب المشهورة و لامبوبا علی النحو الزبر المعروفه و کان یعسر بذلک الاطلاع علی ما فیه من المسائل احببت ان اجعل له فهرستا لیسهل له الاطلاع علی ما فیه و بنیت علی ان اشیر الی ترتیب الوسائل بحروف ابجد». جلد اول و شامل 76 «وسیلة» به ترتیب: «وسیلة فی ان اللغه تثبت بالنقل عن اربابها، وسیلة فی بیان حکم الاختلاف الناقلین عن اهل اللغة، وسیلة فی بیان حکم الجزء الوارد عن المعص ع فی بیان وضع اللفظ، وسیلة فی ان التبادر امارة الحقیقة و عدمه، وسیلة فی ان الغایة خارجة عن المغیا، وسیلة فی ان مذهب لا یخصص العموم، وسیلة فی معنی الباء الداخلة علی المتعدی ... وسیلة فی ان النکرة المنفیة تفید العموم ... وسیلة فی بیان مدلول صیغه افعل و فیها الاشاره الی ان العطف یقتضی المغایرة، وسیلة فی بیان مدلول صیغة افعل، وسیلة فی ان الامر لایدل علی التکرار ... وسیلة فی بیان وجوب حمل اللفظ علی معناه الحقیقی اذا کان مجرد عن القرینه ... وسیلة فی بیان حال دوران الامربین المجاز و الاشتراک و فیها الاشارة الی حجیة الظن فی اللغات، وسیلة فی بیان حال دوران الامر بین النسخ واحد الامور السابقة، وسیلة فی ان اشتهار اللفظ و تداوله بین الناس دلیل علی وضعه لمعنی ظاهر لایخفی، وسیلة فی حال تعارض العرف العام و اللغة، وسیلة فی بیان انقسام دلالة اللفظ الی النص».جلد دوم و شامل 43 وسیله بعضاً به شرح: «وسیلة ذهب الاکثرون الی وقوع الاشتراک فی اللغة، وسیلة و اعلم انه اختلف الاصولیون فی استعمال المشترک فی اکثر من معنی، وسیلة اعلم ان الاسماء المشتقه نحو الضارب و المضروب ... لاتدل علی شئى من الازمنه الثلثه، وسیلة اعلم انه اختلف الاصولیون فی افادة اسم الجنس المفرد المعرف باللام (در سه تذییب)، وسیلة اذا استعمل صیغة المضارع نحو یضرب فی الطلب و الانشاء، وسیلة الحیوان الطاهر الغیر الماکول اللحم اذا زکی فهل الاصل فیه الطهارة، ... وسیلة اذا اختلف الاصحاب فی جزئية شئى فی عبادة واجبة کالصلوة، وسیلة اعلم انه اختلف الاصولیون فی قبول الاجتهاد للتجزی، ... وسیلة اعلم انه یظهر من جماعة من الاصحاب ان مداومة النبی ص علی فعل دلیل علی وجوبه، ... وسیلة اختلف الاصولیون فی دلالة الاطراد علی الحقیقة و عدمه علی المجاز، ... وسیلة اختلف القوم فی ان خبر الواحد العاری عن القرائن المفيدة للعلم هل یجوز التعبد به عقلا، ... وسیله اعلم ان اللفظ اذا امتنع حمله علی معناه الحقیقی وجب حمله علی معناه المجازی، ... وسیلة اعلم ان استعمال اللفظ فی المعنی المجازی یشترط فیه امور، وسیله اعلم انه صرح جماعة بان العدل اذا عمل بروایة و استند الیها کان ذلک تعدیلا لرواتها، وسیلة اعلم ان من جملة اقسام الحدیث المرسل و قد اختلف عبائر اهل العلم فی تفسیره، وسیلة لفظة ثم موضوعة للترتیب مع المهلة و هو قول اکثر النحاة». جلد سوم و حدوداً شامل 31 «وسیله»: «وسیلة اعلم ان الاصل فیما یسمی بیعا حقیقة عرفا و لغة الصحة، وسیلة اختلف القوم فیما یصح استثنائه و تحقیق الکلام هنا یقع فی مقامان، وسیلة اختلف القوم فی المقدار الذی یشترط بقائه بعد تخصیص العام، وسیلة اعلم ان مقتضی کلام اکثر الاصولیین جواز استعمال اللفظ العام فی واحد من جزئیاته، وسیلة اعلم ان مقتضی کلام اکثر الاصولیین جواز استعمال اللفظ العام فی واحد من جزئیاته، وسیلة اعلم ان مقتضی اطلاق کلام جماعة من الاصولیین کالسیدین المرتضی و ابن زهره و الشیخ و الفاضل التونی و غیرهم انه یجوز تخصیص العام بالدلیل المنفصل، ... وسیلة ان عموم مادل علی حرمة العمل بالظن، ... وسیلة اذا تساوی المجتهدان فی العلم و الورع قبل یتخیر المقلد فی التقلید ایهما شاء اولا اختلفوا فیه، وسیلة اختلف الاصولیون فی جواز تقلید المیت، وسیلة اعلم ان الاصحاب جعلوا من شرایط قبول الشهادة انتفاء التهمة کما جعلوا من شرایطها العدالة، ... وسیله اعلم ان الاصل فی الشاهدان لایکون فاسقا و ان یکون عادلا، ... وسیله الاجتناب عن الکبائر و الاصرار علی الصغائر المذکور فی کلام من تقدم، ... وسیلة اعلم انه قد ادعی بعض اصحابنا باب العلم القطعی بالاحکام الشرعیة التی لم تعلم بالضرورة من الدین، وسیله اذان الفقهاء یشماز منه قلوبهم و لایرضون بالبناء علیه بل ربما یقطعون بفساده». (وفادار مرادی) مؤلف در این کتاب از شرح مفاتیح جدش نقل می کند و از پدرش به «والدی دام ظله العالی» یاد می کند. در اسم کتاب میان نسخ اختلاف است. در برخی الوسیله، الوسائل الحائرية، الوسائل الى النجاة و وسائل النجاة و ... آمده است. آغاز: آغاز فهرست جلد اول: بسمله الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف خلقه ... و بعد فان کتابنا الوسائل قد اشتمل علی کثیر من مهمات المباحث الاصولية و الفقهیه علی وجه الاستدلالیه و الطریق الموضح لحقیقه الحال ... آغاز جلد اول: بسمله الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف خلقه و افضل بریته محمد و آله الطاهرین. وسیلة اعلم ان من اقوی الادلة علی کون اللفظ حقيقة فی المعنی او مجازاً فیه تنصیص الواضع ... آغاز فهرست جلد دوم: بسمله حمدله و بعد فهذا فهرست المجلد الثانی من کتاب الوسائل فقد سلک فیه المسلک فهرست المجلد الاول ... آغاز جلد دوم: بسمله حمدله وسیلة ذهب الاکثرون الی وقوع الاشتراک فی اللغة بل حکی عن بعض ... آغاز فهرست جلد سوم: بسمله حمدله اما بعد فهذا فهرست مجلد الثالث من کتابنا الوسائل و قد سلک فیه ... آغاز جلد سوم: بسمله، حمدله. وسيلة اعلم ان الاصل فیما یسمی بیعاً حقیقیة عرفاً و لغة الصحة ... انجام: جلد اول: والا وجب ترجیح ذلک الظاهر و ما ذکرناه مأخوذ من طريقة الفقهاء و الاصولیین و الاعتبار شاهد و الحمدلله اولاً و آخراً و ظاهراً و باطناً و صلی الله علی محمد و آله ... الی یوم الدین. انجام جلد دوم: وهو ضعیف نعم استعمالها فی الترتیب المطلق الشامل للفور والتراخی شایع بحیث یمکن ان یقول فی المجازات الراجحة المساوی احتمالها لاحتمال الحقیقة انجام جلد سوم: فمعظم الاحکام الشرعية لم یتمکن من العلم به قطعا [الذريعة 69/25رقم 379؛ ریحانه الأدب 402/3؛ مكتبة امیرالمؤمنین 528/4]