الوجوه و النظائر في القرآن الكريم

● الوجوه و النظائر في القرآن الكريم / تفسیر / عربی al-wujūh wa-n naẓāʼir fī-l qurʼān-il karīm ازدی، هارون بن موسی، ق2 قمری azodī,hārūn ebn-e mūsā( - 8c) دانش وجوه و نظائر قرآن کریم از فروعات تفسیر است. در این علم معانی‌ای که دارای الفاظ مشترک یا الفاظی که دارای معانی مختلفند، مورد بررسی قرار می‌گیرند، از آن جهت که یک لفظ در معانی مختلف کاربرد و بسامد داشته باشد. یعنی در مقام کاربرد منصرف به معنایی خاص شود، خواه آن معنی حقیقی، مجازی، استعاری یا کنایی باشد. گروهی از عالمان وجود وجوه و نظایر را یکی از ویژگی‌های اعجاز قرآن کریم دانسته‌اند و معتقدند که در قرآن کریم واژگانی وجود دارد که حتی بیش از بیست وجه برای آن ذکر کرده‌اند که چنین ویژگی‌ای را در کلام بشر نمی‌توان یافت. حاجی خلیفه در کشف الظنون علم وجوه و نظائر را چنین تعریف کرده است: «هو من فروع التفسير و معناه ان تكون الكلمة واحدة ذكرت فى مواضع من القرآن على لفظ واحد و حركة واحدة و أريد بها فى كل مكان معنى غير الآخر، فلفظ كل كلمة ذكرت فى موضع نظير للفظ الكلمة المذكورة فى الموضع الآخر هو النظائر و تفسير كل كلمة بمعنى غير معنى الأخرى هوالوجوه، فاذا النظائر اسم الالفاظ و الوجوه اسم المعانی». علم وجوه و نظائر اهمیت خاصی در نزد قدما داشته و تألیفات فراوانی در این رشته نگاشته شده است، از جمله کتاب‌های مطبوع در این فن، از عناوین ذیل می‌توان نام برد: 1. الأشباه و النظائر فی القرآن الكريم،منسوب به مقاتل بن سليمان (-150ق)؛ 2. الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم، هارون بن موسی ازدی (حدود 170ق)؛ 3. التصاریف، یحیی بن سالم (-200ق)؛ 4. تحصیل نظائر القرآن، حکیم ترمذی (-320ق)؛ 5. الأشباه و النظائر، منسوب به ثعالبی (-429ق) که برخی معتقدند نسبت آن به ابن جوزی صحیح‌تر است؛ 6. اصلاح الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم، منسوب به حسین بن محمد دامغانی که وجه صواب در انتساب آن به محمد بن علی بن محمد دامغانی (-487ق) است. این کتاب به فارسی ترجمه شده است؛ 7. نزهة الأعین النواظر فی علم الوجوه والنظائر، ابن جوزی (-597ق)؛ 8 منتخب قرة العيون النواظر في الوجوه و النظائر فی القرآن الكريم، ابن جوزی، مختصر کتاب قبلی است. این همان است که به اشتباه از ثعالبی دانسته‌اند؛ 9. كشف السرائر فی الوجوه و الأشباه و النظائر،ابن عمادی مصری (-887ق). کتاب حاضر از نخستین آثار تألیف شده در این موضوع است و در تألیفات بعدی تأثیر بسزایی داشته است، اثر هارون بن موسی، مشهور به هارون اعور ( - حدود 170ق) است. وی از اهالی بصره بوده و در علم قرائت و نحو مهارت داشته و در بغداد به اخذ دانش تفسیر و حدیث از بزرگان آن دیار پرداخته است و از محضر دانشمندانی همچون ابان بن تغلب،خلیل بن احمد فراهیدی، طاووس یمانی و عبدالله بن کثیر درس آموخته است وخود شاگردان بسیاری تربیت کرده است.مؤلف، این کتاب را در 208 باب تنظیم کرده و در هر باب به یکی از الفاظ تکراری قرآن پرداخته و معنای آن را در کاربردهای گوناگونش روشن کرده است. کتاب دارای ترتیب خاصی نیست، با بحث از کلمه «الهدی» آغاز می‌شود و با سخن از واژه «الحرب»پایان می‌یابد. برخی از واژه‌های مطرح شده در کتاب عبارتند از: الکفر، السوء، الحسنة، السيئة، الطاغوت، الظلمات و النور، ادنی، الاستغفار، شیعاً، استوی، الطعام، فی، أو،العلم، باذن الله، السلطان، الأنفس،الجهاد،مستقر و مستودع، التصريف، البر،الاثم و ... . تا کنون دو نسخه خطی از این کتاب شناسایی شده است: 1. نسخه کتابخانه چستربیتی در ایرلند، به شماره 3334 که به خط محمد بن محمد در 533ق کتابت شده است و تصویر حاضر برگرفته از این نسخه است، سلسله راویان کتاب در اول این نسخه آمده است. ابو نصر مطروح بن محمد بن شاکر قضاعی مصری (271ق)، عن عبد الله بن هارون، فرزند مؤلف، کتاب را روایت می‌کند؛ 2. نسخه شماره 871 تفسیر کتابخانه آصفیه در هند. (حافظیان ابوالفضل) چاپ: دکتر حاتم صالح ضامن استاد دانشگاه بغداد، این کتاب را با استفاده از نسخه چستربیتی تصحیح و تحقیق کرده و مقدمه‌ای در شرح حال مؤلف آورده است و دایره آثار و تراث وزارت فرهنگ عراق در سال 1409ق آن را به چاپ رسانده است.