وجوه القرآن

● وجوه القرآن / تفسیر / عربی wujūh-ul qur’ān مقاتل بن سلیمان، - 150 قمری moqātel ebn-e soleymān( - 768) در این کتاب پاره‌ای از مفردات قرآن تفسیر شده و وجوه و معانی متعدد برای هر یک از آن یاد شده است. نخستین کلمه «الهدی» است که مقاتل برای آن هفده وجه تفسیر آورده و آخرین کلمه (شماره 3775 مجلس) «لهو» است که مؤلف شش وجه برای آن یاد می‌کند. از مقاتل چندین تألیف در تفسیر یاد می‌شود و از آنجمله تفسیر «الوجوه و النظائر» است که به نظر نگارنده همین نسخه حاضر است. سند این کتاب (که در دیباچه نسخه حاضر یاد شده) چنین است: ابو محمد حسن بن احمد بن ابی یعقوب در 420 این کتاب را از پدرش احمد و او از ابوعبدالله محمد بن حقیقی (خفیف) از عبدالرحمان محمد بن بزار معروف به ابن ... و او با سه واسطه از مقاتل. بر کلمان از این کتاب با نام «التفسیر فی متشابهات القرآن» یاد می‌کند و چند نسخه از آن را نشان می‌دهد و الفهرست از او متشابهات و ناسخ و منسوخ آورده، اما نام صحیح این کتاب همان «الوجوه و النظائر» واضح بلکه متعین «وجوه القرآن» است. ابوعبدالله محمد بن علی بن دامغانی حنفی (-478ق) که خود کتابی در همین موضوع و با این نام دارد در مقدمه کتاب خود از کتاب «وجوه القرآن» مقاتل بن سلیمان یاد می‌کند و می‌گوید: «او و دیگران بسی از کلمات دارای معانی و وجوه مختلف را از قلم انداخته‌اند». چنین پیداست که کتاب‌های تألیف شده ر این موضوع همه «وجوه القرآن» و در صورت بیان نظائر «الوجوه و النظائر» نام داشته است. طاش کوپری زاده و چلپی (به نقل از او) این دو کلمه را عنوان کرده‌اند و تفسیر هر یک را جدگانه آورده‌اند. از نوشته برو کلمان استفاده می‌شود که این کتاب در برخی از فهارس با نام «الهدی و الکفر» یاد شده، در نسخه جای سخن نیز نام کتاب را «تفسیر الهدی» نوشته‌اند. مقاتل بن سلیمان را شیخ طوسی در رجال خویش یاد می‌کند اما در فهرست، آثار او را نیاورده است. ابن حجر عسقلانی در تهذیب الکمال تهذیب با تفصیل درباره او و آثارش سخن می‌گوید. (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله تفسیر الهدی علی عشر وجها حدثنا الامام ابومحمد الحسن بن احمد بن ابی یعقوب صان الله تعالی قدره قرائة علیه فی شعبان سنه عشرین وار بعمائه قال حدثنی والدی احمد بن ابی یعقوب قال حدثنی ابو عبدالله محمد بن خفیف ... فی سفر سنة احدی و عشرین و ثلثمائه قال علی ابی محمد عبدالرحمان بن محمد بن عبدالحمید البزاز يعرف بابن خبو فاقريه قلت حدثكم محمد بن يوسف بن عيسى عبدالله الصفار البجى قال حدثنا سعيد بن سعد الباهلى عن ابيه عن مقاتل بن سليمان تفسير الهدى على سبعة عشر و جها فالوجه الاول منها مدنى يعنى به البيان فذلک قوله تعالى فى سورة البقره اولائک على هدى من ربهم نظيرها فى لقمان ... و تصديق ذلک فى حم سجده و اما الثمود فهدينا هم السبيل يعنى بيناهم ... الوجه الثانى يعنى بدين الاسلام. [الذريعه 3154؛ ابن النديم (چاپ فلوکل): 36-37؛ فهرست اوقاف بغداد: 248: 1؛ مفتاح السعاده طاش کوپری زاده 2: 67-68-365 و 415؛ رجال شیخ طوسی با تعلیقات سید محمد صادق بحرالعلوم: 74؛ جامع الرواة اردبیلی 2: 261؛ وجوه القرآن تفلیسی، مقدمه مؤلف و مقدمه مصحح بر چاپ آن کتاب؛ برو کلمان ذيل یکم: 332؛ معجم المؤلفين 13: 317؛ اعيان الشيعه 47؛ كشف الظنون 2000 - 2001؛ تهذيب التهذيب ج 10: 70؛ تذکره الحافظ ذهبی 1: 165؛ العبر فيمن عبرا: 264؛ معترک الاقران فی اعجاز القرآن سیوطی چاپ دارالفکر العربی با تحقیق علی محمد البجاوی ج 1: 514]