وجدانیات و ذوقیات

● وجدانیات و ذوقیات = نسبت افراد = حقیقت ادراک = وحدة الوجود / عرفان و تصوف / فارسی vejdānīyyāt va zowqīyyāt = nesbat-e afrād = haqīqat-e edrāk = vahdat-ol vojūd فانی شیرازی دهدار، محمد بن محمود، 947 – 1016 قمری fānī šīrāzī dehdār, mohammad ebn-e mahmūd (1541 - 1608) رساله‌ای کوتاه اما عمیق به زبان فارسی در وحدت وجود و علم باریتعالی است. وی پس از دیباچه موضوع رساله را بدین گونه آغاز کرده است: «بدان وفقک الله ... که عمده قیل و قال ارباب مقال این است که بعد از صحت فکر و نظر و موافقت قانون ... آیا ادراک و حکم عقل نفس الامرست یا از خصائص عقل است یعنی عقل امر واقع را چنانکه هست فی حد نفسه ادراک می کند یا آن که به خصوصیت خود ادراک می کند پس آنرا با واقع مطابق می کند و اگر نفس الامرست آیا ظرف آن هم عقل است یا خارج از عقل».دهدار در این رساله، براهین بسیار بر اتحاد عاقل و معقول (بدون ذکر این عنوان) یاد کرده است.این رساله در منابع مختلف با عناوین گوناگون آمده است. از جمله در الذریعه «رساله فی وحدة الوجود»، فهرست مجلس «رساله در نسبت افراد» و فهرست ملی «وجدانیات و ذوقیات»و در فهرست منزوی (782/2/1) به نام «حقیقت ادراک یا نسبت افراد» آمده و نیز با همین عنوان در رسائل دهدار چاپ شده است. آغاز: بسمله حمد و سپاس مر آفریدگاری را که نهال وجود عالم به میوه انسانی آراست و شکر و سپاس بیقیاس پروردگاری را که جمال شاهد ناطقه را ... اما بعد بر پژوهندگان دانش هویدا است که نسبت میان افراد انسان عموم و خصوص من وجه است ... اختصار بر برخی از وجدانیات و ذوقیات قوم واجب دید چه کفی دریافت چاشنی دریا را ... بدان وفقک الله لدرک الحقایق که عمده قیل و قال ارباب مقال اینست که بعد از صحت فکر و نظر و موافقت قانون آیا ادراک و حکم عقل نفس الامری است یا از خصائص عقل است و اگر از خصائص عقل است آیا مطابق واقع است یا مطابق ادراک عقلی انجام: که در اخبار وارد است و ثابت از طرفین ماضی و مستقبل مبطل تعطیل و تناسخ است ... او ليس الذي خلق السموات و الارض بقادر على ان يخلق مثلهم بلى و هو الخلاق العليم افعيينا بالخلق الاول بل هم في لبس من خلق جديد و الحمدلله رب العالمين چاپ: در رسائل دهدار، تهران، نشر میراث مکتوب، 1375ش، ص 261-274 چاپ شده [نسخه‌های منزوی 1478/2: نشانی 6 نسخه؛ مشترک پاکستان، 2096/3؛ الذریعة 57/25، 9/3: 777؛ فهرستواره منزوی 136/6 «حقیقت ادراک» و 1066/8 «وجدانیات و ذوقیات» و 492/9 «کلیات وجدانی»؛ دنا 10: 987-988 (26 نسخه)]