نهایة الکلام فی حل شبهة جذر الاصم

● نهایة الکلام فی حل شبهة جذر الاصم = حل مغالطة الجذر الأصم = حل مغالطة ابن کمونة / منطق، فلسفه / عربی nihāyat-ul kalām fī ḥall-i šubhat-i jaḏr-il aṣam = ḥall-u muġāliṭat-il jaḏr-il aṣam = ḥall-u muġāliṭat-i ibn-i kamūna دوانی، محمد بن اسعد، 830 - 908؟ قمری davvānī, mohammad ebn-e as‘ad (1427 - 1503) در حل مغالطه «کل کلامی کاذب» که منسوب به ابن کمونه و معروف است به مغالطه جذر اصم. دوانی در این رساله نخست در عنوان «فاتحه» مغالطه را روشن ساخته پس از آن در زیر عنوان «واسطه» پاسخ‌های قدما و متأخرین و معاصرانش را نقل کرده و اشکالات آنها را باز گفته، آن‌گاه در «خاتمه» پاسخ و حل خود را تقریر کرده است. وی (در «واسطه») از این دانشمندان در طریق حل مغالطه نقل کرده: 1. نخست از تفتازانی در شرح مقاصد، در اینجا وجه تسمیه این مغالطه را به جذر اصم از تفتازانی حکایت کرده است؛ 2. از کاتبی دبیران قزوینی در شرح کشف الاسرار؛ 3. از شرح قسطاس (قسطاس یا از محمد بن ابراهیم عتایقی حلی است که شارح آن در الذریعه شناخته نشده و یا شمس الدین سمرقندی) اما چنین پیداست که دوانی مؤلف شرح قسطاس را نمی‌شناخته است؛ 4. از صاحب قسطاس؛ 5. از سید شریف گرگانی، سخن سید شریف را به‌وسیله «بعض الناس» نقل و سپس درباره صحت نقل تردید کرده است، قرائن نشان می‌دهد که مقصود دوانی از «بعض الناس» سید صدرالدین دشتکی است؛ 6. از سید صدرالدین (به شهادت قرائن) و از او بدین گونه یاد می‌کند: «و منها ما ابدعه بعض ابناء زماننا ...». این مسأله نیز از مسائلی است که بین دوانی و صدرالدین دشتکی بر سر آن جدال‌های کتبی و شفاهی فراوان به وجود آمده است. صدرالدین دشتکی نیز رساله در تحقیق مغالطه معروف به جذر اصم نگاشته اما چنین پیداست که دوانی در وقت تألیف این رساله صدرالدین را ندیده بوده و یا او خود هنوز آن را ننوشته بوده است. در سراسر این رساله دوانی (بر طبق متداول در حواشی شرح تجرید و مطالع) با تعریض و کنایت از صدرالدین دشتکی یاد و یا سوء تعبیری از او نسبت به خود نقل کرده است. سخنان او را در باب این مغالطه از حواشی شرح تجرید می‌آورد و از او بدین گونه یاد می‌کند: «ما حشی به حاشیه التجريد» و گاه نیز از او با عنوان شارح التجريد یاد کرده و در یک‌جا این قصه را نقل می‌کند: «معروف است و ما و دیگران هم شنیده‌ایم که وقتی حواشی من (دوانی در اینجا خود را «هذا القائل» خوانده) را دید و چند بار مطالعه کرد آن را افکند و گفت مانند اینها را در سرزمین ما تزریق می‌نامد. حال آن که کلمه «تزریق» در این بلاد معمول نبوده و پس از این داستان بر سر زبانها افتاد». (عبدالحسین حائری) آغاز: بسملة، اما بعد حمدالله مناح مفاتیح المعضلات، عتاح مفالیق المشکلات ... فأقول: إخوانی من طالب اليقين سلام عليكم ... هذه نهاية الكلام فی حل المغالطة التى ... تعاركت فيه انظار الأئمة الأئمة الأعلام و تصادمت فيه آراء الأذكياء أولى الأفهام ... انجام: فسواء سمى هذا الكلام خبراً او إنشاء لا تختلف الحال في عدم كونه صادقاً و كاذباً و بذلك سنحل الشبهة و لا إستبعاد في أن يكون الكلام مع قطع النظر عن الخصوصيات محتملاً للصدق و الكذب ... يختلف با إستبعاد في أن يكون الكلام مع قطع النظر عن الخصوصيات محتملاً للصدق و الكذب ... يختلف باختلاف الحيثيات و الإعتبارات. چاپ: در دوازده رساله در پارادکس دروغگو، (تهران، موسس حکمت و فلسفه ایران: 1386) به تصحیح احد فرامرز قراملکی [الذريعة 92/5 و 76/7]