النصرة لسید العترة فی حرب البصرة

● النصرة لسید العترة فی حرب البصرة / تاریخ اسلام/عربی an-nuṣrat li-sayyid-il ‘itra fī ḥarb-il baṣra مفید، محمد بن محمد، 336 - 413 قمری mofīd, mohammad ebn-e mohammad (948 - 1023) در سال 36 هجری ـ نخستین سال حکومت امیر المؤمنین علیه السلامـ به رهبری عایشه و فرماندهی طلحه و زبیر، به بهانه خوانخواهی عثمان، جنگی در نزدیکی شهر بصره رخ داد و چون عایشه بر جمل سوار بود، این نبرد به جنگ جمل مشهور شد و از آنجا که اولین جنگ بین دو طایفه از مسلمانان محسوب می‌شد، حائز اهمیت گشت و محور بحث دانشمندان اسلامی قرار گرفت و از همان روزهای نخست از دو منظر مورد توجه و بحث و گفتگو واقع شد: 1. از دیدگاه کلامی و فقهی که حق با چه گروهی بود و بررسی حکم بغاة و خروج کنندگان بر امام؛ 2. از نظر تاریخی و ثبت وقایع جنگ. چند تن از مورخان بزرگ شیعه و سنی پیش از شیخ مفید کتاب‌هایی درباره جنگ جمل نگاشتند و از منظر تاریخی به بررسی و ثبت وقایع آن پرداختند؛ از جمله: ابومخنف لوط بن یحیی ازدی (-157ق)، جابر جعفی، محمد بن علی بن نعمان مؤمن الطاق، مسبح بن هلقام عملی، نصر بن مزاحم منقری (-212ق)، منذر بن محمد قابوسی، هشام بن محمد کلبی (-204ق)، شیخ صدوق محمد بن علی ابن بابویه قمی (-381ق)، اسحاق بن بشر بلخی قرشی (-206ق)، محمد بن عمر واقدی (-207ق)، علی بن محمد مدائنی (-225ق)، اسماعیل بن عیسی عطار بغدادی (-232ق)، محمد بن عائذ دمشقی (-234ق)، عبدالله بن ابی شیبه (-235ق)، صولی، ابوعبیده معمر بن مثنی (-210ق) و سیف بن عمر ضبی (-200ق). شیخ مفید دست کم سه کتاب درباره جنگ جمل به رشته تحریر در آورد: 1. الجمل، که از منظر تاریخی به واقعه جمل نگریسته و حوادث آن را بیان کرده است؛ 2. النصرة بسید العترة فی أحکام البغاة و خروج کنندگان بر امام را بررسی کرده است؛ 3. المسألة الکافیة فی ابطال توبة الخاطئة، در بیان ابطال ادعای توبه عهدشکنان و خروج‌کنندگان بر امیر المؤمنین علیه السلام. شاگردان شیخ مفید از سه کتاب مذکور یاد کرده‌اند و پاره‌هایی از الکافئه در بحار الانوار نقل شده است، اما در طول نزدیک به ده قرن اطلاعی از کتاب الجمل و النصرة در دست نبوده است تا این‌که در اواخر قرن چهاردهم هجری نسخه‌ای از النصرة به دست آمد و چند بار از جمله در سال 1362 ق در نجف به چاپ رسید. کتاب کنونی به طور دقیق دو قسم و کاملا مجزاست؛ قسمت اول بحث کلامی و بررسی علل به وجود آمدن جنگ و بخش دوم بحث تاریخی است. پس به احتمال قوی قسمت اول کتاب النصرة و قسمت دوم کتاب الجمل است. به خصوص که در ابتدای قسمت اول کتاب آمده است: «القول فی اختلاف الامة فی فتنة الجمل و أحکام القتال فیها» و به خوبی روشن است که این عنوان برای بحث کلامی جنگ است، یعنی همان النصرة. در ابتدای قسمت دوم نیز می‌گوید: «باب الخبر عن ابتداء أصحاب فتنة البصرة فی تدبیرها و الاجتماع منهم فی العمل علیها و ما جاءت به الأخبار المتضافرة فی ذلک» و ادامه می‌دهد: «و نحن نبدأ بشرح القصة فی ابتداء الأمر من أصحاب الفتنة ...»؛ آقای میر شریفی معتقد است که شیخ مفید کتابی درباره جنگ جمل نوشته در دو بخش کلامی و تاریخی؛ بخش کلامی آن به «النصرة» شهرت یافته و بخش تاریخی به «الجمل» مشهور شده است. اما مرحوم استاد سید عبدالعزیز طباطبایی «النصرة» و «الجمل» را دو کتاب مستقل می‌داند و می‌فرماید: «ثم من المحتمل أن الذی وصل الینا من کتاب الجمل و هو هذا المطبوع یحوی کتابین: النصرة و الجمل، معا، نسخها النساخ فی مجلد واحد، فالقسم الأول من هذا الکتاب کلامی، والقسم الثانی منه تاريخي، أو أن المؤلف كان هو الذى جمع بينهما فيما بعد لتناسبهما.». کتاب الجمل به زبان‌های فرانسوی و فارسی ترجمه و منتشر شده است. (حافظیان) آغاز: الحمد لله الذى ضمن النصر لناصريه و اعان على الحق بتوفيقه متبعيه و خذل من عند عن دينه و الحد فيه و ... بعد سألت ایدک الله بتوفيقه ان اورد لک ذکر الاختلاف ... [برگهای بی خزان، سید علی میر شریفی 91-116؛ الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق سید علی میر شریفی، چاپ کنگره شیخ مفید؛ الذریعه 295/1و141/5-142و177/24؛ الشیخ المفید و عطاؤه الفکری الخالد 88-83]