الناسخ و المنسوخ

● الناسخ و المنسوخ / علوم قرآن / عربی an-nāsix wa-l mansūx ابن متوج، احمد بن عبدالله، - 820 قمری ebn-e motavvaj, aḥmad ebn-e ‘abd-ol-lāh(- 1418) دویست و یک آیه در ناسخ و منسوخ آیات قرآنی را از تفسیرش انتخاب و در این رساله گردآورده و در ابتدا مقدمه‌ای در چند فصل در معنای نسخ و تقسیم آن و مطالبی شبیه به آن آورده است، در نسخه‌های خطی، این کتاب به مؤلفینی چند نسبت داده شده است.وی در مقدمه می‌نویسد: کسی که به ناسخ و منسوخ قرآن واقف نباشد و با این وصف خویشتن را فقیه بداند همچون الاغی است که در گل فرو رفته باشد. مؤلف در پایان مقدمه می‌گوید: برخی از مفسران معتقدند که منسوخی در قرآن وجود ندارد اینان گروهی هستند که مردم را از راه حق بازداشته و برخداوند دروغ بسته‌اند. ابن متوج پس از ذکر مقدمه به معنی نسخ در کلام عرب پرداخته و گفته است: مفسران نسخ را به سه قسم تقسیم کرده‌اند: 1. ما نسخ خطه و حکمه؛ 2. ما نسخ خطه و بقى حکمه؛ 3. مانسخ حکمه و بقى خطه. وی در یکی از فصول چنین آورده: «اعلم ان السور التی یدخلها الناسخ و المنسوخ خمسة و عشرین سورة: البقرة و آل عمران و النساء و المائدة ... و السور التی دخلها المنسوخ و لم یدخلها الناسخ اربعون سورة: الأنعام والأعراف و يونس و هود و الحجر و النحل ... و ماسواها لم يدخل عليها ناسخ و لامنسوخ و هي ثلاث و اربعون سورة، ام الكتاب و يوسف و يس و الحجرات و الرحمن و الحديد ...».پس از این بحث می‌گوید: «و نحن الآن نشرع فی بيان الناسخ على نظمه القرآن بعون الله تعالى، الفاتحة: ليس فيها شئ منه ان اولها ثناء و آخرها دعاء، البقرة، قالوا ان فيها ثلاثون آية منسوخة اولها قوله و مما رزقناهم ينفقون ... آل عمران: مدنية قوله فان اسلموا فقد اهتدوا محكم و المنسوخ فان تولوا فانما علیک البلاغ نسخها آية السيف ...». آغاز: الحمدلله الذی لم ينسخ من آية الا و قداتی بخير منها او مثلها و الصلوة على نبيه محمد و عترته المعصومين فی قولها و فعلها و بعد فان من ادعى التفقه فی الشرعيات التي هی معالم الدين و لم يعرف الناسخ من المنسوخ كان مثل الحمار فی الطين فقد روى ان عبدالرحمن بن داب صاحب ابی موسى قد اجتمع الناس عليه يسئلونه فی مسجد الكوفة فجعل يخلط الماش بالدرماش انجام: وقيل هی مكية لاناسخ فيها ولا منسوخ وكذا المعوذتين واختلف فی نزولهما. چاپ: از سوی استاد سید محمد مشکوة بیرجندی؛ این کتاب به تصحیح محمد جعفر اسلامی در سال 1344 ش در تهران. [الذریعة 9/24؛ أعیان الشیعة 13/3؛ ریحانة الأدب 195/8 و 194/8؛ مکتبة امیرالمؤمنین 451/4؛ معجم المطبوعات العربیة فی ایران: 367؛ موسوعة مؤلفی الامامیة(رحلی): 505/2؛ دنا 435/10-436] شروح و حواشی: 1- شرح الناسخ و المنسوخ؛ حسینی قاری، عبدالجلیل بن احمد (- 976)