المواسعة و المضايقة

● المواسعة و المضايقة = منهج التحقيق في التوسعة و التضييق / فقه / عربی al-muwāsi‘a wa-l muḍāyiqa = manhaj-ut taḥqīq fi-t tawsi‘a wa-t taḍyīq کاظمی، اسدالله بن اسماعیل، 1186 - 1237؟ قمری kāzemī, asad-ol-lāh ebn-e esmā‘īl (1773 - 1822) تاریخ تألیف: دهه آخر شوال 1210ق رساله فقهی واستدلالی مفصلی است درباره مسأله مواسعه ومضایقه، که درباره آن رساله‌های متعددی نگاشته شده است (نک: الذریعة 23: 222).این رساله درچند «مقام» است: 1. فی الاشارة الى مواضع الخلاف؛ 2. فی ذكرما بلغنا من اقوال الاصحاب؛ 3. حجج الاقوال. مؤلف در مقام دوم شش قول و نظر اصلی و نیز از کتاب‌ها و مولفین بسیاری از قدمای شیعه یاد می‌کند و درباره آثار هر یک بحث می‌کند و از آن جمله است: ابوعلی عبید الله بن علی بن ابی شعبه حلبی (که می‌گوید نخستین مصنف در شیعه است و از یاران امام صادق بوده است و در متن و حواشی نسخه، مؤلف تحقیقاتی درباره این ابی شعبه حلبی دارد)، احمد بن محمد بن عیسی اشعری صاحب کتاب نوادر (از اصحاب امام رضا و امام جواد)، حسین بن سعید و حسن بن سعید اهوازی از یاران امام رضا و امام جواد و امام هادی (ع)، صدوقین (از قطعه‌ای از نسخه کهن رساله شرائع علی بن بابویه که در کتابخانه اوست سخن می‌گوید)، محمد بن احمد جعفی کوفی صابونی صاحب کتاب تحبیر و فاخر، کتاب جعفر بن یحیی بن علاء، حسین بن عبدالله واسطی مؤلف النقض على من اظهر الخلاف لاهل بيت النبی (معاصر مفید)، قطب راوندی، ابن حمزه طوسی صاحب وسیله، عماد الدین محمد بن ابی القاسم طبری مؤلف بشارة المصطفى و شرح مسائل الذریعه و کتاب الفرج في الاوقات، سدید الدین محمود بن علی حمصی، عبدالله بن حمزه طوسی، ضیاء الدین فاخر، ابوعلی حسن بن طاهر صوری، صاحب رسالة العصرة (که مؤلف احتمال می‌دهد همان منتخب الدین مؤلف کتاب الفهرست باشد و درباره رساله العصره و مطالب آن توضیح می‌دهد)، یحیی بن حسن بن سعید حلی، نجیب الدین یحیی بن احمد بن یحیی حلی، سدید الدین (گویا پدر علامه حلی)، شیخ محمد پسر صاحب معالم و شارح استبصار. و نیز عده‌ای کثیر از متأخران از علامه حلی که آخرین آنان استادش شیخ جعفر است (که این رساله را در حیات او پرداخته است). این نامها در نقل قول نخست (= مواسعه) یاد شده و در نقل دیگر اقوال از عده‌ای از مؤلفان و از آن جمله از این فقها و کتاب‌ها یادشده است. ابوعلی سلار دیلمی در مراسم و در تلخیص مراسم (که محقق حلی فراهم کرده)، حسن بن ابی طالب فاضل آبی (صاحب کشف الرموز)، رسالة فی نفی السهو عن النبی (ص) (که می‌گوید تمام آن در در المنثور و بیشتر آن در رساله فی نفی السهو و النسیان تألیف شیخ حر عاملی نقل شده و صاحب حدائق که نسخه آن را داشته منسوب به سید مرتضی نیز می‌داند)، ابو الصلاح حلبی صاحب کافی، شیخ علی ابن ابی المجد حلبی (صاحب اشارة السبق)، ابن البراج، شیخ ابوالحسن علی بن ابی منصور حلبی (صاحب رساله‌ای متضمن رد بر رساله ابو علی حسن بن طاهر صوری در توسعه)، ضیاء الدین ابو الفاخر و دیگران.مؤلف پس از نقل اقوال شیعه (در مقام دوم) به نقل اقوال اهل سنت می‌پردازد نخست به وسیله کتب شیعه مانند خلاف، تذکره و منتهی و سپس از تعدادی از کتاب‌های اهل سنت بی‌واسطه نقل کرده از جمله: محرر واقدی (در فقه شافعی)، النجم الوهاج دمیری، شرح زبد البیان، شرح ارشاد (فقه شافعی)، شرح تحفة الملوک (در فقه حنفی)، کتاب الافصاح و جز اینها.مقام سوم در ادله اقوال شش گانه است (به تفصیل علاوه بر آنچه قبلا با اشاره یاد شده است).مؤلف در هر جا به مناسبت (مانند دیگر تألیفات خود) به تحقیقات رجالی و حدیثی می‌پردازد که این بر ارزش تألیفات او می‌افزاید.در این کتاب مؤلف آنچه را که از گفته‌های خود و نیز اقوال اصحاب متقدمین و متأخرین و بعضاً اقوال مخالفین را در مسأله مواسعه و تضییق دیده جمع آوری نموده و آنها را به ترتیب ادله و تحقیق قول و حق و استقصاء کامل رد مسأله مرتب نموده است، و در پایان طالبین تفصیل را بهکتاب مفصل خود «مقابیس الانوار فی احکام العترة الاطهار» حواله داده است. آغاز: الحمدلله الذی وسعت رأفته و عمت رحمته و حلت عظمته و عظمت نعمته و سهلت شریعته و کملت مثوبته و الصلاة علی حبیبه و نجبه الذی هو خلاصة الکون و صفوته ... انجام: فانه اذا وفق الله سبحانه لاتمامه بمنه وکرمه واف بالمرام فی کل مقام فلنقطع هنا الکلام حامداً لله ولی الافضل و سابغ الانعام و مصلیاً علی خیر الانام و عترته الانجبین. [الذریعة: 184/23؛ اعیان الشیعه 283]