منهاج العارفین فی شرح کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام

● منهاج العارفین فی شرح کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام = شرح المأة کلمة = البحر الخضم / شرح حدیث / عربی minhāj-ul ‘ārifīn fī š.-i kalamāt-i amīr-il-mu’minīn ‘alayh-is-salām = š.-ul mi’at-u kalima = baḥr-ul xiḍam ابن میثم، میثم بن علی، 636 - 689 قمری ebn-e meysam, meysam ebn-e ‘alī (1239 - 1291) اهدا به: شهاب الدین مسعود بن گرشاسب شرح عرفانی مفصلی است بر صد کلمه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام که جاحظ آنها را گردآورده است در سه «قسم»: قسم 1. المبادی و المقدمات التی یجب تقدیمها فی اثبات هذا المطلب: وفیه فصول: فصل 1) فی النفس الحیوانیة و لواحقها و فیه ابحاث، البحث الاول فی تحقیقها و برهان وجودها بقول وجیز، البحث الثانی فی ماهية الادراک، البحث الثالث فی الحواس الظاهرة، البحث الرابع فی الحواس الباطنة، البحث الخامس فی القوی المحرکة، البحث السادس فی الارواح الحاملة لهذه القوى، فصل 2) فی النفس الانسانیة و الفلکیة و فیه ابحاث: البحث الاول فی ماهیتهما و براهین وجودهما، البحث الثانی فی قوى النفس الانسانیة، البحث الثالث فی الکمالات العقلیة الانسانیة، البحث الرابع فی تفصیل و جیز لاصول الفضائل الخلقیة، فصل 3) فی احوال النفس بعد المفارقة و فیه ابحاث: البحث الاول فی ان النفس باقیة بعد خراب البدن، البحث الثانی فی بیان ماهية السعادة و الشقاوة، البحث الثالث فی اثبات اللذة العقلیة، البحث الرابع فی درجات السعداء و مراتب الاشقیاء، فصل 4) فی الاشارة الى بعض احوال السالکین الى الله تعالى و الواصلین من انباء النوع الانسانی و فیه ابحاث: البحث الاول فی بیان مسمى الزاهد و العابد العارف، البحث الثانی فی انه یکون الزهد و العبادة مودیین الى المطلوب الذاتی، البحث الثالث فی غرض غیر العارف من الزهد و العبادة و غرضه منهما و من عرفانه، البحث الرابع فی درجات حرکات العارفین، البحث الخامس فی احکام العارفین اخلاقهم، فصل 5) فی بیان احکام اخرى للنفوس الکاملة و الاشارة الى اسبابها و فیه بحثان: البحث الاول فی التمکن من الاخبار عن المغیبات و سببه، البحث الثانی فی تمکن النفوس الانسانیة عن الاتيان بخوارق العادات؛ قسم 2. فی المقاصد و فیه فصول: فصل 1) فی المباحث المتعلقة بالعقل و العلم و الجهل و الظن و النظر و فیه اثنتان و عشرون کلمة، فصل 2) فی المباحث المتعلقة بالاخلاق الرضیة و الردیة و الاداب المتعلقة بها و فيه اثنتان و ثلثون كلمة، فصل 3) فی المباحث المتعلقة بالاداب و المواعظ و الحكم المصلحية التى تطابقت عليها الشرایع الالهیة و صححها البراهین الحکمیة و فیه ست و اربعون کلمة؛ قسم 3. فی اللواحق التتمات و فيه فصلان: فصل 1) فی بیان ان علیا علیه السلام کان مستجمعا الجميع الفضائل الا الانسانیة و فيه بحثان: البحث الاول فی بیان کماله بحسب القوة النظریة (و فیه مقامان): المقام الاول انه کان استاد البشر بعد رسول الله، المقام الثانی انه کان سید العارفین بعد رسول الله؛ البحث الثانی فی بیان کماله فی القوة العملیة، فصل 2) فی بیان اطلاعه علیه السلام علی المغيبات و تمكنه من خوارق العادات فیه بحثان: البحث الاول فی اطلاعه على الامور الغیبیة و لنورد منها فی هذا البحث عشرة احکام مما حکم بالمغیبات، البحث الثانی فی بیان تمكنه عليه السلام من الافعال الخارجة للعادات و لنذکر منها عشر آیات. بنا به گفته الذریعة از فهرست‌ها برمی‌آید که «البحر الخضم» نام دارد. نگارنده این کتاب صوفی و درباره علی تندرو است، و انشای آن نیز با انشای شرح نهج البلاغه ابن میثم دگرگون است، و همان‌گونه که نمی‌توان صد کلمه را به یقین از آن جاحظ شمرد، این گزارش را نیز نمی‌توان حتماً از ابن میثم دانست. کسانی نیز این کتاب را سومین شرح ابن میثم بر نهج البلاغة شمرده‌اند. آغاز: اللهم یا ذالجلال و الاکرام یا حی یا قدوس یا سلام ... اما بعد لما كان اکمل السعادات و اتمها و اشرف الدرجات هو الوصول الى الواحد الحق ... و كان مولينا و امامنا سید الوصیین امیر المومنین ذو الایات الجلیلة و الکرامات العلية على بن ابی طالب ممن تسنم من تلک الدرجات اعلاها ... و كان من حکمه البالغة و شموسه الطالعة مائة من الكلم جمعت لطائف الحکم انتخبها من كلماته الامام ابو عثمان عمرو بن [بحر] الجاحظ و كان ممن استجمع فضيلتي العلم و الادب و حكم بان كل كلمة منها تفى بالف من محاسن العرب ... ثم اتفق اتصالی بمجلس الصاحب المعظم ملک وزراء العالم ذی النفس القدسية شهاب الدنیا و الدین مسعود بن گرشاسف ... فالفيتة منخرطافى سلک الروحانيات معرضا عن الاسام و الجسمانیات ... احببت ان اتحف حضرته العلية بکشف بعض استار تلک و رموزها و شرعت فی ذلک ... و قد رتبت هذه الرسالة على ثلثة اقسام انجام: و عدنا على العسكر فترکنی و انغمس في الناس [و هذه الاية ايضا كما تدل على قدرته علیه و اعلم ان ما ذكرناه من هذه الاثار قطرة من بحار ماثوره من هذا الباب ... و حقيقة ما انطمس عن عينک ... المعصومين اللهم وفقنا لفهم هذه الكلمات و العمل بمقتضاها كما تحب و ترضى و اجعل عواقب امورنا خيرا و اعذنا من شرور انفسنا و سيّآت اعمالها و قبایح افعالها بحق محمد و آله و عترته الطاهرین آمین یا رب العالمین] و هذا آخر ما قصدناه فی هذا الكتاب و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب و هو حسبنا و نعم الوكيل و الحمد لله وحده و صلى الله على سيدنا محمد و آله و سلم. [الذريعة 167/23؛ لؤلؤتی البحرین - امل الامل ص 511؛ دیباچه محدث بر شرح غرر الحکم خوانساری ص؛ سپه 8/2؛ چاپ محدث در 1349؛ کشف الحجب 566]