المنتزع من التاجی فی اخبار الدولة الديلمية لأبی اسحاق الصابی

● المنتزع من التاجی فی اخبار الدولة الديلمية لأبی اسحاق الصابی / تاریخ / عربی al-muntaza‘ min-at tājī fī axbār-id dawlat-id diylamīyya li-’abī isḥāq aṣ-ṣābī الکتاب التاجی فی أخبار (= آثار) الدولة الديلمية که به اختصار الکتاب التاجی خوانده می‌شود از ابو اسحاق ابراهیم بن هلال حرانی صابی (ح 380ق) است که به فرمان تاج الملة عضدالدوله احتمالاً در بین سال‌های 369 تا 371 ق تألیف شده و با این‌که اصل کتاب مفقود است ولی از محتویات آن اطلاعاتی در دست است. ابن حسول در قرن پنجم هجری به قصد رد الکتاب التاجی، «رسالة فی تفضیل الاتراک علی سائر الدخبار» را نگاشت و مفصل‌ترین گزارش درباره محتویات کتاب تاجی را به جای گذاشت. این تلخیص کار یک شیعه زیدی است که در درجه نخست به امامان علوی دیلم و گیلان و طبرستان توجه داشته و قسمت‌های مربوط به تاریخ این امامان را از کتاب تاجی به تفصیل آورده است. زبان و انشای این تلخیص با شیوه ادبی صابی سازگار نیست و تلخیص‌کننده اشاره می‌کند که عبارات را به تمامی نقل نکرده، و متعهد به حفظ صورت اصلی نوشته تاجی نبوده است. در آغاز تلخیص حاضر سخن از زادگاه دیلمیان و جیلان آمده و پس از آن فهرست اسامی نیاکان عضدالدوله می‌آید و آنان را از اعقاب شیر زیل می‌داند. شجره نسب عضدالدوله را به بهرام گور پسر یزدجرد ساسانی رسانیده و جیلان را اخلاف شیرزاد و شاهنشاه باوند نوشته است. سپس گزارشی از مسلمان شدن ایشان به دست داعیان علوی، خصوصاً حسن بن زید بن اسماعیل بن حسن ملقب به داعی الحق در سال 250ق داده است. گزارش جنگ‌هایی که میان دیلمیان و رقیبان ایشان، سامانیان خراسان، پیش از آنکه دیالمه به سال 315ق بر صحنه سیاست ظاهر شوند صورت گرفته، در این کتاب آمده است. شرح مختصری درباره ابوالحسن علی بن بویه، که بعدها عمادالدوله لقب یافت، در ضمن بیان حوادثی که به سال 337ق در زمان فرمانروایی رکن الدوله در ری پیش آمد، ذکر شده است. سپس از مبارزات رکن الدوله با امام علوی ابوالفضل لاطائر، و وشمگیر و رانده شدن مهاجمان خراسانی توسط رکن الدوله سخن گفته و به لشکرکشی معزالدوله به موصل بر ضد نصیرالدوله نیز به صورت ضمنی اشاره کرده است. آخرین تاریخی که بر برگ 16 نسخه دیده می‌شود سال 360ق است. برگ‌های آخر این تلخیص با گزارش تفصیلی شجاعت فوق العاده لیلی بن النعمان که در 309ق به دست سامانیان به قتل رسید و با قصیده‌ای دراز در مدح وی پایان می‌پذیرد. اینها نوع حوادثی است که قاعدتاً باید در بخش اول کتاب تاجی آمده و عنوان مقدمه‌ای را داشته باشد تا پس از آن تاریخ طلوع آل بویه و رسیدن ایشان به فرمانروایی نوشته شود. ویلفرد مادلونگ متن موجود را در «أخبار أئمة الزيدية فی طبرستان و جیلان» به چاپ رسانده است. [راهنمای کتاب، س 11، خرداد 1347، مقاله تلخیص کتاب التاجی تألیف صابی، ترجمه احمد آرام، صص 8-28؛ طاوس یمانی 122؛ فرهنگ آثار ایرانی اسلامی 149/1؛ فهرس المخطوطات المصورة (معهد المخطوطات العربية) الجزء الثانی التاريخ 300/3؛ لغت نامه دهخدا، ماده «صابی»؛ معجم المؤلفین 124/1]