منبع الحياة فى حجية قول المجتهدين من الاموات

● منبع الحياة فى حجية قول المجتهدين من الاموات / اصول فقه / عربی manba‘-ul ḥayāt fī ḥujjīyat-i qawl-il mujtahidīn min-al amwāt جزایری، نعمة الله بن عبدالله، 1050 - 1112 قمری jazāyerī, ne‘mat-ol-lāh ebn-e ‘abd-ol-lāh (1641 - 1701) تاریخ تألیف: دوشنبه 16جمادی الثانی 1100ق؛ محل تألیف: شوشتر مدرسه پهلوی مسجد جامع وی این رساله را در ابطال دو حکم مشهور و مورد اجماع بین علماء اصولی (یکی بطلان تقلید میت و دیگری بطلان عبادات تارک طریق تقلید و اجتهاد) نوشته است. در دیباچه رساله، از دو اصل مزبور و تألیف رساله یاد کرده است.وی از رساله شهید ثانی در «بطلان تقلید میت» یاد کرده و به گفته خود، تمام رساله مزبور را «بلفظها» با حذف برخی از آن در این رساله آورده است. مؤلف در این رساله دوازده دلیل برای اثبات بطلان تقلید میت (اصل اول) و دوازده وجه در نقض آن لزوم تقلید یا اجتهاد نقل کرده و پاسخ گفته است. در وجه 12 اخیر، یازده مسأله اساسی مورد اختلاف بین علماء اصولی و اخباری را آورده و در هر یک نخست سخن مجتهدان و پس از آن عقیده اخباریان را یاد کرده است. فهرست موارد مزبور به طور اجمال این است: مسأله 1. معنی فقه و بیان اختلاف در تفسیر آن؛ 2. مجتهدان معتقدند در صورت فقدان دلیل قطعی در احکام می‌توان به دلیل ظنی تمسک و استنباط حکم کرد، ولی به عقیده اخبار در همه موارد دلیل قطعی وجود دارد و اگر در موردی دلیل قطعی نبود حکم نمی‌توان داد و توقف باید کرد؛ 3. مجتهدان ادله احکام را پنج چیز بیان کرده‌اند: کتاب، سنت، اجماع، استصحاب دلیل عقل. اما اخباریان عقل و اجماع و کتاب (بدون تفسیر) و استصحاب را مستند احکام به شمار نمی‌آورند؛ 4. مجتهدان قیاس اولویت و منصوص العله را حجت و مستند احکام فقه می‌شمارند، اما اخباریان منکر حجیت این دو هستند، سید نعمة الله در پایان این مسئله، از شرح خویش بر تهذیب طوسی یاد کرده؛ 5. مجتهدان قرآن را مطلقاً حجة قاطع می‌دانند و روایات معارض آیات را طرد می‌کنند، اما به عقیده اخباریان همه آیات قرآن برای ما متشابه است و تنها با استناد به حدیث و تفسیر، به قرآن عمل می‌توان کرد، سید جزائری در ضمن این مسأله می‌گوید: من در مسجد جامع شیراز خود شاهد مناظره دو تن از استادانم یکی شیخ جعفر مجتهد بحرینی و دیگر محدث صاحب جوامع الکلم در مسئله حجیت قرآن بودم، بحرانی که از مجتهدان و طرفدار حجیت قرآن بود به محدث چنین می‌گفت: در مورد آیه قل هو الله احد ... چه میگوئی، آیا آنهم نیازمند به تفسیر است و بدون یاری حدیث معنی آنرا قابل فهم نمی‌دانی، استاد محدث پاسخ گفت آری حتی فهم این آیه نیز نیازمند به تفسیرحدیث است؛ 6. مجتهدان و متکلمان معرفة الله را نخستین واجبات میشمارند. اما اخباریان آنرا مخلوق خداوند و غریزی و طبیعی می‌دانند و بنابراین جزء افعال اختیاری نیست تا متصف به وجوب گردد، جزائری در این مسأله سخن مجتهدان را نیز صحیح دانسته و می‌گوید سخن بعضی از محققان اخباری که مسلک مجتهدان را در این مورد بر خلاف مقتضای احادیث شمرده‌اند نادرست است؛ 7. اخباریان اجتهاد و تقلید را جائز نمی‌شمارند و ابطال آنرا از قدماء علماء شیعه مانند سید مرتضی و شیخ طوسی نقل کرده‌اند، اما مجتهدان می‌گویند قدماء اصول اربعمأة را در دسترس داشته و بنابراین به اجتهاد نیازمند نبوده‌اند، و اساساً معنی اجتهاد باطل از نظر آنان، اجتهاد مبنی بر قیاس و استحسان است؛ 8. از موارد اختلاف و نزاع بین این دو دسته، مسئله استصحاب و برائة است مجتهدان بدین دو اصل عمل میکنند و احکام بسیاری از موضوعات را بر اساس آن دو اصل بنیان می‌نهند بر خلاف اخباریان؛ 9. مجتهدان معتقدند در اکثر موارد احکام فقهی از ادله ظنی به دست می‌آید مانند اخبار آحاد، اخباریان عمل به ظن را در فروع دین مانند اصول دین باطل می‌دانند و مدعی وجود اخبار متواتر به مقدار کافی هستند و اخبار کتب اربعه را متواتر می‌شمارند، سید جزائری خود در این مسئله حق را بامجتهدان دانسته و در پایان از شرح خود بر تهذیب و استبصار و توحید صدوق یاد کرده است؛ 10. یکی از موارد اختلاف مسئله احتیاط در فروع و کیفیت آن است، در پایان این مسأله 5 «بحث» ارزنده آورده و به تفصیل در اطراف عنوان مورد اختلاف سخن گفته است؛ 11. در تفسیر حدیث معروف «علینا ان تلقی الاصول و علیکم التفریع و (یا) علیکم ان تفرعوا» بین علماء اصولی و اخباری اختلاف است.اخباریان می‌گویند مقصود تفریع بر اصول کلی مسموعه از ائمه (ع) است و مجتهدان تفریع را همان استنباط معمول بین مجتهدان می‌دانند.مرحوم سید نعمة الله جزایری در ذیل این مسأله حق را به وجهی با این و به دیگر وجه با آن دسته می‌داند و می‌گوید برخی از اخباریان زبان به تشنیع مجتهدان دراز کرده و ایشان را گمراه و گمراهگر خواندند و این تهمت بسی نابجا و نارواست و بر متتبع به خوبی روشن است که طرفین راه افراط و تفریط سپرده‌اند. آغاز: الحمدلله الذی رفع قواعد الشریعة المصطفویة بعلماء اهل البیت علیهم السلام وفضل مدادهم علی دماء الشهداء البقاء منافع الخلق به علی مرور اللیالی و الایام ... لما وفقه الله لشرح کتابی التهذیب و الاستبصار ... چاپ: بغداد، تقدم محمد علی الخطیب، مطبعة النجاح، 1348ق [الذريعة 358/22] شرح و حواشی: 1- حاشیة منبع الحياة؛ بهاری همدانی، محمد باقر بن محمد جعفر (1277-1333)