مکاتبات الکاتبی و الطوسی فی اثبات الواجب

● مکاتبات الکاتبی و الطوسی فی اثبات الواجب = المطارحات / فلسفه / عربی mukātibāt-ul kātibī wa-ṭṭūsī fī iṯbāt-il wājib = al-muṭāriḥāt نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) کاتبی قزوینی، علی بن عمر، 600 - 675 قمری kātebī qazvīnī, ‘alī ebn-e ‘omar (1204 - 1277) دبیران قزوینی نجم الدین علی بن عمر کاتبی، فیلسوف منطقی ریاضیدان و شاگرد خواجه طوسی و استاد علامه حلی رساله‌ای نگاشته و در آن از برهانی که پیشینیان برای بودن خدا از راه نیازمندی ممکن به واجب و ناروایی دور و تسلسل آورده‌اند، خرده گرفت. وی آنرا بدرخواست یکی از دانشمندان همکار خود نوشت و برای خواجه فرستاد. خواجه ایردات او را بر حکماء در بحث اثبات واجب وارد ندانست و آنها را پاسخ داد. کاتبی بعد از دریافت ایرادات خواجه، مجددا آنها را پاسخ گفت و آن را برای بار دوم برای خواجه فرستاد و از او خواست که آن را با دقت مورد مطالعه قرار داده و نظر خود را ابراز دارد. خواجه بعد از آن رساله دیگری تألیف نمود و به ایرادات و اعتراضات کاتبی جواب کافی داد. نامه دیگری نیز از کاتبی و پاسخ طوسی وجود دارد که در همین بحث است گرچه کاتبی بحث خاصی را مطرح نمی‌کند و بیشتر به تمجید استاد خود می‌پردازد و خواجه نیز متقابلاً به تمجید از کاتبی بسنده نموده است.نسخه‌های موجود با نام‌های پراکنده و تعداد متفاوت است و برخی به دلیل نداشتن آغاز و انجام در فهرست،قابل تشخیص نیست که کدام یک از این مکاتبات را دربر می‌گیرد که باید با تطبیق با سرآغازها و سرانجام‌های نقل شده ــ که همه آن را از نقل مدرس رضوی و با تطبیق با آنچه عبدالله نورانی در اجوبة المسائل النصیرية نقل کرده، آورده‌ایم ــ تشخیص داد و آنچه مقدور بود در مباحث آن متذکر شدیم. آغاز: آغاز رساله اول کاتبی: اما بعد حمد الله و الثناء علیه بما هو اهله و مستحقه. و الصلوة علی نبیه و آله. فهذه رسالة حررتها بالتماس من شاركهم فی البحث من العلماء- ادام الله فضائلهم- فی مباحث تتعلق بالبرهان الذی ذكره الاوائل فی اثبات وجود واجب لذاته. اعلم ان الاوائل قالوا فی اثبات هذا المطلوب العظیم: لا شك فی وجود موجود ... آغاز پاسخ اول خواجه: ... طالعت الرسالة التى عملها مولانا الامام نجم الملة و الدین عز الاسلام و المسلمین علامة العصر، افضل العالم علی الکاتبی القزوينی - ادام الله ایامه- فی المباحث المتعلقة باثبات واجب الوجود لذاته -جلت اسمائه- فوجدتها مشحونة بغرر الدرر مشتملة علی فرائد الفوائد، فاثبتها و اوردت ما سنح لی فی كل موضع مما يتعلق به ایراد المستفيدين لارد المعترضين ليتحقق لى الحق فی ذلک و الله الموفق و المعين. و ها هی: قوله بالفاظه: قال: «اما بعد حمد الله و الثناء علیه بما هو اهله و مستحقه و الصلوة على نبیه محمد و آله فهذه رسالة ... » آغاز رساله دوم کاتبی به خواجه: قال ... بعد حمد موجد الکل و الثناء علیه و الصلوة علی نبیه محمد و آله ... فاعلم انه قد اتفق منى ان اكتب كلمات على البراهين التى ذكرها الحكماء لاثبات واجب الوجود لذاته جلت عظمته بالتماس بعض الاخوان فی اوراق. و اتفق ان تشرفت تلک الاوراق بمطالعة المولى الاعظم الامام المعظم سلطان العلماء و الحكماء المحققین افضل المتقدمین و المتاخرین نصیر الملة و الدین برهان الاسلام و المسلمین محمد بن محمد بن الحسن الطوسى - ادام الله ظلاله و ضاعف جلاله- فاجاب عنها بجواب حقيقية و اورد عليها سؤالات دقيقة و نثر فى اثناء تلک الاجوبة و الاسؤلة تحقیقات و تدقیقات و تقریرات تعجز العقول الكاملة عن فهمها ... آغاز پاسخ دوم طوسی به کاتبی: قال الحكيم ... وقفت على ما افاده مولانا الامام المعظم العالم المحقق المدقق نجم الملة و الدين عز الاسلام و المسلمين ملک العلماء و الافاضل قدوة المحققين و المناظرين افضل العالم - ادام الله علوه- بعد ما اوردت ما سنح لى من الاسئلة و الاجوبة المتعلقة برسالته فی مباحث اثبات واجب الوجود لذاته، لاستفید من ابکار افکاره مزید الفوائد، فعدت الى ايراد ما فی خاطری مما اظنه بیانا لما اوردته لاعرض علیه، متوقعا ان يذكر ما عليه من القبول و الرد ليتم ما ارجو من زيادة الاستفادة ان شاء الله و به التوفيق. قال دامت ايامه على المقدمة التى اوردتها ... آغاز نامه سوم کاتبی به طوسی: اعلم افاض الله على روحک انوار الحکمة و طهر نفسک عن ادناس الطبيعة و اتاك ما بقى باقتناص السعادة الحقة الابدية و اقتباس المعارف الالهية السرمدية. ان الواجب على العاقل الناظر فی العلم الحقيقية الاعتراف بما هو الحق المبين و يقتضية البرهان المبين و هذا الضعيف الفقير الى رحمة ربه القدير على بن عمر بن على القزوينى يقول لما تأملت فی الفوائد النفيسة و النکت الشريفة التى افادها مولانا و سيدنا المولى المعظم الصاحب الاعظم ... محمد بن محمد بن الحسن الطوسى -ادام الله ظلاله و ضاعف جلاله- فی ازالات الخيالات التى عرضت لى على الاجوبة التى ذكرها لاسؤلة ... پاسخ طوسی به نامه سوم کاتبی: المخاطبة العالية الواردة من حضرة مولانا الامام المعظم العالم المحقق المدقق نجم الملة و الدين عز الاسلام و المسلمين ملک العلماء فی العالمين علامة العصر، افضل العالم ادام الله علوه و حرس مجده الى داعيه المخلص محمد بن محمد الحسن الطوسى المستفيد من نتائج خواطره الفياضة ... انجام: انجام رساله اول کاتبی: و ان عرفت هذا فنقول: الاولى ان يقال فی جواب ما ذكروه من الشک: لم قلتم بان الترجيح ... و لیکن هذا آخر ما اردنا ايراده فی هذه الاوراق و الحمد لواهب العقل بلا نهاية و الصلاة على محمد بغير عدد و غاية و السلام. انجام پاسخ اول طوسی به کاتبی: و اما تخصيص ایجاده بوقت دون وقت فلا يقولون به لان الوقت جزء من العالم و لايتصور تخصیص ایجاد العالم بجزء منه فانه يوجب تقدم المخصص على نفسه و هو محال و هذا ما عندى فيه و الله اعلم. انجام رساله دوم کاتبی به طوسی: هذا ما وقع للملوک الصغیر علی هذه المواضع من الخيالات و المرجو من لطفه و احسانه الانعام بما يزيل عنه ذلك ليصير مضافا الى ساير الطافه السابقة و انعاماته السالفة لازال مفيدا لاهل العلم و لطلبة الحق بحق النبی محمد و آله الطاهرين الكاملين و لواهب العقل الحمد بلا نهاية انجام پاسخ دوم خواجه به کاتبی: فهذا ما خطر ببالى فی هذا البحث و الاعتذار فی ایراده ما سبق و هو طلب الفائدة. و انما لم اورد جميع كلامه -ادام الله ايامه على الولاء- مخافة التطويل بل اقتصرت على ما وقع فيه البحث و المرجو من کرمه و حسن شیمه قبول العذر. و الله تعالى يديم فضله و افضاله بحق حقه. انجام نامه سوم کاتبی به طوسی: و اعترفت بمقتضى القاعدة المتقدمة بحقيقتها و صدقها و مطابقتها للآراء نفسها و وجوب اعتقاد صحتها و ثبتها فی صميم القلب سائلا منه - ادام ظله- انعام الاذن بالرجوع الى اهله و وطنه بالكلية ليزيد هو و هم فی دعائه و ثنائه ... و دقایق العلوم و حقايقها و کشف مبانيها و اسرار معانیها بحق النبی محمد و عترته الطاهرين انجام نامه سوم طوسی به کاتبی: و فی هذه الايام يريد ان يبعث من عينه ليحصل ما عين له و لخدمته من رسم الاقامة انشاء الله و هو منقاد لاوامره مترصد لما يرسمه و الله تعالى يديم ايامه بمنه و لطفه بحق حقه. چاپ: در احوال و آثار خواجه، مدرس رضوی؛ در ضمن اجوبة المسائل النصيرية، عبدالله نورانی، 1383ش؛ رساله اثبات واجب کاتبی در مجموعه هفتم از «مطارحات فلسفیه» با تصحیح و تحقیق دانشمند بزرگوار شیخ محمد حسن آل یاسین در مطبعه معارف بغداد در سال 1375ق چاپ شده [الذريعة 165/11؛ ريحانة الادب 171/2] شرح و حواشی: 1- مكاتبات الكاتبی و الطوسی فی اثبات الواجب؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر (600-675ق)