مقامات حریری

● مقامات حریری = المقامات / ادبیات / عربی maqāmāt-e harīrī = maqāmāt حریری، قاسم بن علی، 446 - 516 قمری harīrī, qāsem ebn-e ‘alī (1055 - 1123) اهداء به: جمال الدین عمیدالدوله ابوعلی حسن بن ابوالعز علی بن صدقه وزیر المسترشد(-522ق) مقامات حریری 50 مقامه استکه به تقلید مقامات بدیع الزمان همدانی (- 398ق) نوشته شده است و از نمونه‌های اعلای نثر فنی و مصنوع عربی است.جارالله زمخشری مفسر و ادیب معروف در وصف این کتاب می‌گوید: «اقسم بالله و آیاته ×× و مشعر الحج و میقاته / ان الحریری حری بان ×× تکتب بالتبر مقاماته»؛ ابن خلکان در سبب تألیف کتاب می‌گوید: «فرزند حریری ابوالقاسم عبدالله گفته روزی پدرم در مسجد بنی حرام نشسته بود ناگاه پیرمردی که خود را با دوپلاس کهنه پوشیده بود داخل گردید، بر او آثار سفر پیدا بود و آشفتگی احوال داشت ولی کلامش فصیح و نیکو بیانی داشت از او پرسیدند از کجایی؟ گفت از سروج، گفتند کنیه تو چیست؟ گفت ابوزید، پس ازاین پیش آمد، پدرم مقامه معروفه بحرامیه را که مقامه چهل ودوم از این مقامات می‌باشد به نام ابوزید ساخت، درمیان دانشمندان خبر آن منتشر گشت تا به گوش شرف الدین ابونصر انوشیروان بن محمد بن خالد بن محمد کاشانی وزیر المسترشد بالله رسید، چون آن مقامه را از نظر گذرانید درنظرش جلوه‌ای بسزا نمود و پدرم را وادار کرد که مقامات دیگری برآن بیفزاید او امتثال نمود ودر پنجاه مقامه به اتمام رسانید». ابن خلکان می‌گوید: «آنچه نقل گردید درچندین تاریخ دیده‌ام ولی درسال ششصد وپنجاه وشش در شهر قاهره (مصر) نسخه‌ای از این کتاب مقامات را مشاهده نمودم که تمام آن به خط حریری بود ودرپشت آن به خط خود نگاشته بود که این کتاب را برای جمال الدین عمیدالدوله ابوعلی حسن بن ابوالعز علی بن صدقه وزیر المسترشد تصنیف نموده‌ام، وشکی درآن نیست که این مطلب راست‌تر از این است که برای انوشیروان وزیر تصنیف شده باشد چرا که این را مؤلف به خط خویش نگاشته است.و دربعضی از مجموعات دیده‌ام که مؤلف بدواً این کتاب را درچهل مقامه مرتب نمود وآن را با خود به بغداد آورد و بر دانشمندان عرضه داشت، جمعی از اهل دانش اورا منکر شدند که ازتو نیست و تألیف یکی از فضلاء مغرب بوده وبه دست تو افتاده، وی گفت نه چنین است وخود به تألیف آن پرداخته‌ام، وزیر او را خواست واز وی پرسید چه کاره ای؟ گفت منشی ام، وی برای آزمایش قضیه‌ای را بدو گفت و خواست که آن را انشائی کند، دوات و قلم را برداشت و به گوشه‌ای از عمارت رفت و آنچه قلم را گردانید، اهمیت مجلس او را گرفت و نتوانست چیزی بنگارد.چون به بصره برگشت ده مقامه دیگر برآن چهل مقامه اضافه نمود وبه بغداد فرستاد وازآن حادثه که در اثر مهابت مجلس برایش پیش آمد کرده بود معذرت خواست وانوشیروان وزیر مذکور مردی دانشمند و بزرگ بود وی را کتابی درتاریخ به نام «صدور زمان الفتور وفتور زمان الصدور» می‌باشد و عماد اصفهانی در کتاب «نصرة الفترة وعصرة الفطرة» که درتاریخ دولت سلجوقی می‌باشد از آن نقل‌های بسیار نموده واین وزیر درسال 532 وفات یافته است.و براین مقامات شروح بسیار نوشته شده که بعضی از آنها مختصر وپاره‌ای مفصل اند».صاحب بغية الوعاة می‌گوید که یکی از شاگردان در موقعی که خدمت حریری مقامات را می‌خواند کلمه «شعثاً مغبراً» را دراین شعر: «یا اهل ذالمعنی وقیتم شراً ×× ولا لقیتم ما بقیتم ضراً / قد رفع الليل الذی اکفهرا×× الى ذراکم شعثاً مغبراً»، بدین نحو «سفباً معترا» خواند که معنی مصراع اخیر به طرز اصلی این است: به آستان مرتفع و بلند شما ژولیده حال گردآلودی را آورد. وبه‌طور تصحیف شده چنین است: گرسنه‌ای را که سؤال نمی‌کند به آستان بلند شما کشاند.حریری مقداری اندیشه نمود پس از آن گفت حق با تو است و بدین گونه که تو تصحیف کرده‌ای بهتر از اصل است ولی چون تا کنون هفتصد نسخه از این کتاب را بر من خوانده‌اند و بر تمام آنها تصدیق نوشته‌ام آن را تغییر نمی‌دهم.نخستین کس که به شرح مقامات حریری پرداخته ابوالحسن بیهقی می‌باشد ودر فهرست مؤلفات او تذکر داده شده است.در تاریخ الآداب العربی نوشته شده که بیش از بیست نفر از مستشرقین فرانسوی وآلمانی وانگلیسی مقامات حریری را ترجمه کرده‌اند وترجمه انگلیسی آن به سال 1850 وترجمه لاتینی به سال 1832م چاپ شده وبه سال 1263 به فارسی (وپیش از این سال ترجمه شده) و نیز به ترکی ترجمه و در اسلامبول چاپ شده است و اینک با شرحی که رئیس مستشرقین سلف سلفستر (سیلوستر) دساسی به سال 1822 برآن نوشته درمدارس عالیه اروپا تدریس می‌گردد. آغاز: اللهم انا نحمدک علی ما علمتنا من البيان و الهمت من التبيان كما نحمدك على ما اسبغت من العطاء انجام: و يحظى بالعفو انه هو اهل التقوى و اهل المغفرة و ولى الخيرات فى الدنيا و الاخرة چاپ: مشار عربی، ص887؛ در اسلامبول و مصر و ایران و اروپا و هندوستان مکرر چاپ شده؛ سنگی، لکهنو، مطبع منشی نولکشور، 1297ق/1880م، چاپ سوم، 415+4ص؛ 1326ق/1908م، 2+415ص؛ بیروت، دارالکتب العلمية، 1413ق [کشف الظنون 1787/2؛ هداية العارفين 827/1؛ الأعلام 177/5؛ تاریخ آداب اللغة العربية، جرجی زیدان، مطبعة الهلال 1931م، 38/3؛ دائرة المعارف تشیع 592/3؛ روضات الجنات 27/6؛ ريحانة الأدب 38/2؛ معجم المؤلفين 108/8، وفيات الأعيان ابن خلکان دارالثقافة بيروت 63/4، ترجمه 353؛ سرکیس، معجم 749/1؛ مكتبة اميرالمؤمنين 370/4؛ الاوقاف العامة موصل 112/4؛ دنا 9: 1126-1130 (151 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشية على مقامات الحریری؛ سمنانی، علی بن محمد (-499) 2- شرح مقامات الحریری؛ حلوى، محمد بن علی (468-561) 3- مغاني المقامات فی معانی المقامات؛ مسعودی، محمد بن عبدالرحمن (522-584) 4- شرح مقامات الحریری؛ سگزی، محمود بن طاهر (-6) 5- مقامات حریری (ترجمه)؛ سراج كاتب، فضل الله بن عثمان (-6) 6- الایضاح فی شرح المقامات = شرح المقامات الحريرية = الافصاح في شرح المقامات؛ مطرزی، ناصر بن عبدالسید (538-610) 7- شرح مقامات الحریری؛ عکبری، عبدالله بن حسین (538-616) 8- شرح مقامات الحریری؛ شریشی، احمد بن عبدالمؤمن (557-619) 9- شرح مقامات الحريرى (الكبير)؛ شریشی، احمد بن عبدالمؤمن (557-619) 10- شرح مقامات الحریری؛ واسطی، قاسم بن قاسم (550-626) 11- شرح مقامات الحریری = کلام ابن الخشاب؛ ابن خشاب یمنی، محمد بن احمد (-650) 12- شرح مقامات الحریری؛ زین الدین الرازی، محمد بن ابی بکر (-666) 13- شرح مقامات الحریری؛ شیرازی زبرانی، مظهرالدین (-7) 14- شرح مقامات الحریری؛ مولتانی، سلیمان بن احمد (-8) 15- توضیح مصطلحات مقامات حریری (رساله در ...) = حاشية مقامات الحریری؛ جرفادقانی، محمد بن علی اصغر (-13) 16- خاتمه شرح مقامات حریری = خاتمه حاشیه مقامات حریری؛ صاحب قبله، شمس الدین محمد (-13) 17- شرح مقامات الحریری کنقاتی، ابوالسعود 18- شرح مقامات الحریری علوی، عبدالغفار بن ابراهیم 19- دیباچه فرانسوی مقامات حریری 20- شرح مقامات الحریری(6عنوان)