مفاتیح الغیب فی تفسیر القرآن

● مفاتیح الغیب فی تفسیر القرآن = تفسیر کبیر = تفسیر فخر رازی / تفسیر / عربی mafātīḥ-ul ġayb fī tafsīr-il qur'ān = tafsīr-i kabīr = tafsīr-i faxr-i rāzī فخر رازی، محمد بن عمر، 544؟ - 606 قمری faxr-e rāzī, mohammad ebn-e ‘omar (1150 - 1210) تفسیر بسیار مفصلی است که مؤلف به مباحث فلسفی و کلامی توجه بیشتری دارد و از آیات قرآنی به استخراج مسائل عقلی می‌پردازد و مدعی است که از سوره فاتحه می‌توان ده هزار مسأله و فائده را استخراج کرد، بعضی از حاسدان این گفته را بعید دانستند و او برای اثبات آن به تألیف این تفسیر کبیر پرداخت.به روایت روضات الجنات مؤلف در این کتاب از تفسیر «روض الجنان» شیخ ابوالفتوح رازی نیز اقتباس نموده است.ابن خلکان در وفیات الاعیان و سائرین متذکر شده‌اند که موفق به اتمام آن نشده و چند نفر از علماء آن را تکمیل کرده‌اند. صاحب شذرات می‌گوید: در دوازده جلد بزرگ است. آثاری از تقسیماتی که مؤلف برای کتاب خود کرده در دست نیست و در نسخ خطی هم نامی از این تقسیمات وجود ندارد این چند مرتبه‌ای که طبع شده در هشت مجلد و به این ترتیب است: جلد 1. تفسیر استعاذه و بسمله و سوره حمد؛ جلد 2. تفسیر سوره بقره تا آیه 87 از سوره آل عمران؛ جلد 3. از تفسیر آیه 88 سوره آل عمران تا آخر سوره مائده؛ جلد 4. تفسیر سوره انعام تا آیه 54 از سوره یونس؛ جلد 5. تفسیر آیه 54 از سوره یونس تا آخر سوره مریم؛ جلد6. تفسیر سوره طه تا آخر سوره احزاب؛ جلد 7. تفسیر سوره سبا تا آخر تفسیر سوره قمر؛ جلد 8 تفسیر سوره الرحمن تا آخر قرآن. برخی از ویژگی‌های این تفسیر عبارت است از: 1-در بسیاری از موارد توضیح و تفصیل فراوانی برای یک مطلب به چشم می‌خورد؛ 2-در لابه‌لای تفسیر آیات، مباحث فرعی فراوان دیده می‌شود؛ 3-تفسیر او باگرایش به عقاید اشاعره و با نقد عقاید معتزله نگاشته شده است؛ 4-به ارتباط میان آیات توجه فراوانی دارد؛ 5-به شأن نزول آیات اشاره می‌کند؛ 6-در تفسیر آیات احکام، مباحث مستوفایی در فروع فقه و اختلاف آرای فقها ملاحظه می‌شود.مباحث اصول فقه نیز جایگاهی ویژه دارد، اما وسعت طرح مباحث فقهی و اصولی هرگز به اندازه مباحث کلامی و فلسفی نیست؛ 7-به جوانب ادبی و بلاغی هم نظر دارد؛ 8-شگفتی‌های علوم را تا روزگار خویش در آن گرد آورده است. در خود این تفسیر تاریخ نگارش تفسیر بسیاری از سور دیده می‌شود، برای نمونه: سوره آل عمرن در روز پنج‌شنبه 1 ربیع الثانی 595؛ سوره انفال در روز یک‌شنبه رمضان 601؛ ... سوره کهف در غزنین روز سه‌شنبه 17 صفر 602؛ ... سوره زخرف روز یک‌شنبه 11 ذیحجه 603؛ ... سوره فتح روز پنج‌شنبه 17 ذیحجه 603. پس باید تا سوره فتح را بی‌گمان خود رازی ساخته باشد ولی در تفسیر آیه «حور عین ... جزءاً بما کانوا یعلمون» در سوره واقعه عبارت «و فیه مسائل المسئلة الاولى اصولية ذكرها الامام فخرالدین رحمه الله فی مواضع کثيرة و نحن نذکر بعضهاء» آمده و این می‌رساند که دیگری گرد آورنده این بخش از این تفسیر می‌باشد، اگر چه در سوره جن در دنبال آیه «و من یعص الله ... خالدین فیهاابداء» به سوره بقره باز گرداند شده و در سوره نباء در دنبال آیه «الم نجعل الارض مهادا» به همان سوره بقره آیه «جعل لکم الارض فراشا» و در سوره طارق در دنبال آیه «خلق من ماء دافق» و در سوره اعلی در دنبال آیه «الذی خلق فسوی» و در سوره کافرون به جاهای پیش برگردانده شد ولی این بازگشت‌ها درست نمی‌رساند که ترتیب‌دهنده بخش آخر این تفسیر خود رازی باشد، شاید یکی از پیروان او مانند خوئی و قمولی این کار را از عنکبوت به بعد کرده یا این‌که یادداشت‌های خود رازی را در این زمینه گرد آورده باشند، به‌خصوص این‌که از عنکبوت به بعد تاریخ‌هایی می‌بینیم که نمی‌توانیم بگوییم اصل این قسمت‌ها از قمولی یا خوئی یا دیگری است، بلکه باید گفت اصول و یادداشت‌ها از رازی است و آنها اگر کاری کرده‌اند همان گردآوری بوده و بس. امام رازی در نامه‌ای که به صدرالدین علی بن ناصر سرخسی نیشابوری می‌نویسد، از این تفسیر بزرگ خود یاد می‌کند و می‌نویسد که آن به هزار و پانصد جزء یا بیشتر می‌رسد و مباحثی دقیق در آن آورده‌ام. آغاز: الحمدلله الذی وفقنا لاداء افضل الطاعات و اوفقنا على كيفية اكتساب اكمل السعادات ... اما بعد فهذا كتاب على شرح بعض ما رزقنا الله تعالى من علوم سورة الفاتحة و نسأل الله ... انجام: والمطلوب فى السورة الثانية سلامة الدين، و هذا تنبيه على أن مضرة الدين و إن قلت، أعظم من مضار الدنيا و إن عظمت، و الله سبحانه و تعالى أعلم. چاپ: مکرر چاپ شده؛ بولاق، جزء6، 1279الی1289ق؛ مطبوعات الحسینیه، جزء 8، 1327-1330ق. [فهرس مکتبه اوقاف موصل 123/5؛ کشاف الفهارس 211/4-218؛ کشف الظنون 756/2 و1756؛ معجم المطبوعات 917؛ الذريعة، 304/21؛ الاوقاف العامة بغداد 156/1-161؛ الاوقاف العامة موصل 30/4؛ دنا 9: 1009-1006 (86 نسخه)] شرح و حواشی: 1- التنوير في التفسير = مختصر التفسير الكبير؛ ربعی، محمد بن ابی القاسم (-715) 2- الفوائد التفسيرية؛ شریف رازی، عباسقلی بن قنبر علی (1291-1374) 3- المحجب العزيز المنتخب من تفسير الكبير = منتخب مفاتيح الغيب؛ مصعبی، احمد بن ابی الفتوح