المغنی فی تدبیر الامراض و تعریف العلل و الاعراض

● المغنی فی تدبیر الامراض و تعریف العلل و الاعراض / طب / عربی al-muġnī fī tadbīr-il amrāḍ wa taʿrīf-il ʿilal wa-l aʿrāḍ طبیب، سعید بن هبة الله، 436 - 495؟ قمری tabīb, saʿīd ebn-e hebat-ol-lāh (1045 - 1102) اهداء به: المقتدی بامرالله خلیفه عباسی کتابی است با بیانی متمایل به اختصار و تلخیص که در آن ابتدا از امراض مربوط به سر و سپس به ترتیب از امراض سایر اعضاء بدن هر کدام به نحو مستقل و مجزا در جدولی و بعد در کنار آن از علل پیدایش آنها در جدولی دیگر و آن‌گاه بلافاصله در جدول سوم از عوارض آنها و سپس با شرح بیشتری از طریقه تدبیر و علاج آن امراض بحث و گفتگو شده است. نام مؤلف را کاتب حسن بن هبة الله بن الحسن نوشته ولی این مطلب ظاهراً سهو است از ناحیه او زیرا به موجب صریح قول ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء (254: 1) و حاجی خلیفه در کشف الظنون (که کتاب را نمی‌گوید به نام کیست ولی نام مؤلف را درست به دست می‌دهد) آن کس که کتابی به نام المغنی در طب نوشته و آن را به نام خلیفه عباسی المقتدی بامرالله کرده ابوالحسن سعید بن هبة الله بن الحسیناست، و به لحاظ این‌که این فقرات مطابقت دارد عیناً با صریح قول مؤلف در مقدمه این کتاب پس معلوم می‌شود قطعاً که نام‌مؤلف ابوالحسن سعید و نام جد او حسین است که در 13 جمادی الثانی 436ق متولد شده و در ششم ربیع الاول 495ق درگذشته و چنان‌که در ترجمه احوالش مسطور است، استاد ابن جزله مؤلف کتاب «منهاج البیان فی ما یستعمله الانسان» و «تقویم الابدان فی تدبیر الانسان» و از جمله حکما و اطبای معروف بیمارستان عضدی بوده و چندین کتاب و رساله در علم طب نوشته است از جمله کتاب «الاقناع» که مفصل‌تر از مغنی بوده و «مقالة فی ذکر الحدود و الفروق» و «مقاله فی تراکیب الادویة المحال علیها فی کتاب المغنی» و «کتاب خلق الانسان» که یک نسخه بسیار نفیسی از آن در کتابخانه رضویه محفوظ است (تحت رقم 5149). (غلامعلی عرفانیان) آغاز: بسمله قال الشیخ الاجل الفيلسوف ابوالحسن سعید بن هبة الله بن الحسن ان اولی ما نطق به اللسان و ثبت برهانه فی الجنان الحمد لمدیر الازمان ... و بعد فالرغبة الى الله تعالى فى ادامة ايام من خصه من خلقه بتدبیر الامم ... و لهذا السبب جعلت قصدی فیما ذكرته فى هذا الكتاب من علم الامراض و اسبابها و اعراضها و مداواتها طريقاً متوسطا مغنیافی الاسفار عن استصحاب الكتب الكبیره مجتنباً فيه التطويل ... و قدمت ذكر الامراض على الاسباب الفاعلة لهالظهورها و جعلت ابتداء الكلام فى الامراض الحادثه بالرأ الظاهره و الباطنه و اردفت ذلك ببقيه امراض الاعضاء على نسق و تحقیق و ... فى ذكر الامراض الظاهره الحادثه بالرأس و مداوتها المرض: الخرار انتشار اجسام رقاق شبیه بالنخاله. انجام: و علاج من سقى البنج القىء و شرب طبيخ التين. كمل الكتاب والحمدلله رب العالمين. چاپ: السعودية، دار المنهاج، تحقیق الدكتور محمد ياسر زكور، الطبعة الاولى، 1430ق، 742 صفحه [حاجی خلیفه 1750/2؛ زرکلی 103/3؛ بروکلمان 485: 1 (ص 639-640) و ذیل یکم: 888]