معینیه

● معینیه = المفید فی الهیئة = الرسالة المعينية / هیئت / فارسی mo'īnīye = al-mofīd fe-l hey'at = ar-r.-ol mo'īnīya نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) اهدا به: ابوالشمس معین الدین بن ناصر الدین عبدالرحیم بن ابی منصور محتشم قهستان تاریخ تألیف: 632ق؛ محل تألیف: قهستان رساله‌ای است مشتمل بر چهار «مقاله» در هیئت: مقاله 1. درعلم هیات و مشتمل بر دو «باب»: 1) درمقدماتی که تعلق به علم هندسه دارد، 2) در مقدماتی که تعلق به علم هندسه دارد؛ مقاله 2. در هیأت اجرام علوی و شامل چهارده «باب» است: 1) وضع جملگی اجرام بسيطه، 2) شرح حرکات اولی یعنی حرکت معدل النهار از مشرق به مغرب، و حرکات ثانیه یعنی حرکت کواکب و افلاک که از مغرب به مشرق روند و القاب دوایر عظام، 3) شرح احوال فلک هشتم و کواکب ثابته، 4) شرح افلاک و حرکات آفتاب، 5) شرح افلاک و حرکات ماه در طول، 6) شرح افلاک و حرکات کواکب علویه و زهره در طول، 7) شرح افلاک و حرکات عطارد در طول، 8) عروض کواکب شش گانه، 9) شرح نطاقات کواکب، 10) شرح رجوع و استقامت و تشریق و تغریب، 11) شرح اختلاف منظر، 12) سبب زیادت و نقصان نور ماه، 13) سبب خسوف و کسوف و زمانی که میان ودو خسوف و دو کسوف افتد، 14) قرانات و ظهور و خفاء کواکب؛ مقاله 3. در هیأت زمین و اختلاف احوال بقاع او از جهت اختلاف اوضاع علویات است در دوازده «باب»: 1) هیأت زمین، 2) خواص مواضع خط استوا، 3) خواص مواضعی که آنرا عرض بود کمتر یا مساوی میل کلی، 4) خواص مواضعی که عرضش از میل کلی بیش بود تا آنجا که مساوی تمام میل باشد، 5) خواص مواضعی که عرضی از تمام میل اعظم بیشتر بود تا آنجا که عرض به نهایت رسد، 6) مطالع بروج، 7) معرفت معدل النهار، 8) معرفت درجات قمر و طلوع و غروب درجه قمر، 9) معرفت روز و شب و صبح و شفق و ساعات معوج و مستوی و جز آن، 10) معرفت سال و ماه و تاریخ و کبائس و آنچه بدین ماند، 11) معرفت اظلال و احوال آن، 12) معرفت خط نصف النهار و سمت بلاد؛ مقاله 4. معرفت ابعاد و اجرام است مرتب بر شش «باب»: 1) معرفت مساحت کره زمین و شرح آن، 2) معرفت نسبت جرم ماه با زمین، 3) معرفت ابعاد ماه از زمین، 4) معرفت ابعاد آفتاب، 5) معرفت ابعاد و اجرام کواب متحیره، 6) معرفت بعد و اجرام کواکب ثابته. آغاز: سپاس و ستایش حضرت عزت ذوالجلالی را که انوار دقایق حکمت او از هر ذره‌ای از ذرات کاینات تابانست و آثار بدیع قدرت او در هر جزوی از اجزاء موجودات در افشان ... و منازل کون و کثت و وحدت که عبارت از آن عالم غیب و شهادت است مزین و معین شد و دلائل توحید هیئت تحریر کرده آمد و آنرا الرساله المعینه نام نهاد و سر و وضع اساس این رساله بر چهار مقالت لائق افتاد و وضع هر مقالتی بر چندین باب انجام: و چون آنچه در صدر کتاب وعده داده بودیم از شرح علم هیأت بر سبیل اجمال بتقدیم رسید، رساله را بر این فصل و مقالت ختم کنیم اگر پسندیده خاطر بزرگوار فلان ضاعف الله علاه آید، غایت سعادت این بنده مخلص روی نموده باشد. والا حرمان او امروزی نیستو و آنچه نظر اشرف را بر آن وقوف افتد از طغیان قلم یا خلل عبارت یا قصور معنی ... ایزد سبحانه و تعالی آنچه مقتضاء ثبات و نظام و مستدعی حصول مرام بود ارزانی داراد. انه لطیف مجیب (انه اللطیف الخبیر و الحمد لله رب العالمین و الصلوة علی سیدنا محمد و آله الطاهرین) در برخی نسخ این مقدمه در آغاز و این خاتمه نیست چاپ: در سال 1335 به کوشش آقای محمد تقی دانش پژوه از روی نسخه کتابخانه ملک به شماره 3503/1 چاپ عکسی شده [نسخه‌های منزوی 352/1؛ مشار فارسی 4835/4؛ کشف الظنون 892/1؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی ص 222؛ فهرستواره منزوی 3060/4] شرح و حواشی: 1- حل مشکلات المعینیه = شرح معینیه = ذیل رساله معینیه = حل مالا ینحل؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672)