معراج نامه

● معراج نامه = معراجیه = اثبات النبوة = مرشد الکفایة / کلام و اعتقادات / فارسی me‘rāj-nāme = me‘rājīya = esbāt-on nobovva = moršed-ol kefāya ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) اهدا به: علاء الدوله کاکویه یکی از رسالات منسوب به بوعلی است که در برخی نسخ آمده که به دستور علاءالدوله کاکویه (حکومت 398-433ق) نوشته است؛ در یک «مقدمه» و سه «فصل» (و برخی بدون مقدمه و دو فصل) تنظیم شده: فصل 1. در پیدا کردن حال نبوت و رسالت؛ 2. در مقدمه معراج رسول (ص). این رساله در الذریعة به نام‌های معراج نامه و اثبات النبوة و مرشد الکفایة آمده است. لازم به یادآوری است که رساله «اثبات النبوة» عربی است و رساله حاضرفارسی است، بنابراین نمی‌تواند اثبات النبوة باشد مگر این‌که بگوییم ترجمه آن است. دکتر مهدوی گوید: در صحت انتساب آن به شیخ تردید است زیرا در هیچ جا نامی از شیخ نیامده و سبک نگارش آن با دانش‌نامه تفاوت دارد ولی سید داماد در «صراط مستقیم» این رساله را از شیخ دانسته و عبارتی از آنرا در صراط مستقیم آورده است. برخی آنرا با رساله «اثبات النبوة» اشتباه کرده‌اند و این اشتباه ناشی از آغاز این رساله است که درباره نبوت سخن گفته است. کشف الظنون (ج1ص565) رساله فارسی در معراج از شیخ الرئیس ضبط کرده ولی جمله آغاز آنرا ذکر نکرده است. در نسخه شماره 71 کتابخانه مراد بخاری ترکیه از قطب الدین امیر ابو منصور مظفر بن ابی الحسین اردشیر عبادی مروزی واعظ (- 547ق)، و در نسخه کتابخانه ملی تهران از شهاب الدین سهروردی دانسته شده است. «دانش پژوه» می‌گوید: شیخ رئیس هنگامی‌که نزد علاءالدوله می‌رفت درباره معراج با هم گفتگو می‌کردند و این رساله را به‌دستور او و درخواست دوستان نوشت و در دیباچه در سه جا از وی با عبارت «خدمت عالی علائی، ذات شریف علاءالدوله، مجلس عالی» یاد نمود. وی در توصیف آن آورده: ابوعلی سینا در این رساله پیامبری را ثابت می‌کند و پرده از روی راز و رمز پیامبران برمی‌دارد و فرشته آسمانی را نیروی عقلی می‌پندارد و مسئله دشوار وحی را با روش فلسفی می‌گشاید آن‌گاه پیامبری پیامبر اسلام را روی سنجش با پیامبران دیگر اثبات می‌کند وی در اینجا می‌گوید که افلاطون در نوامیس می‌نویسد: «هر که راز پیامبران را درنیابد به جهان خدائی نخواهد رسید» باز می‌گوید که پیامبران یونانی همه رمز به کار می‌برده‌اند از این روی بود که پیامبر توانست عرب‌های نادان را دانا سازد. شیخ در اینجا آیه نور را تفسیر فلسفی می‌کند چنان‌که در بند 11 نمط 3 اشارات همین کار را کرده و آیه را به چهار عقل تأویل نموده، آن‌گاه می‌گوید که اسکندر افرودیسی در این‌که عقل کلی را همان خدایارسطو پنداشت نادرست گفته است. سپس بر عرش بودن خدا و فرشته بودن آسمان‌ها و پاداش و کیفر و صراط و هفت در دوزخ و هشت در بهشت را تأویل فلسفی می‌کند. روش شیخ در اینجا مانند باطنیان اسمعیلی می‌باشد و تأویل‌های ناصر خسرو را به یاد می‌آورد. شیخ می‌گوید که فیلسوفان بزرگ یونان همه به رمز می‌نوشتند جز ارسطو که افلاطون او را در این باره نکوهش کرده و او گفت اگر چه من دانش را در دسترس همه گذارده‌ام ولی در نگارش‌هایم شکافهایی است که همه بدان راه نمی‌یابند. آغاز: سپاس خداوند آسمان و زمین را و ستایش دهنده جان و تن را ... اما بعد وصیت میکنم که این چند کلمه در تحقیق شرح میرود از اغیار و نامحرم دریغ دارند که مدتها از ظهور این کلمات بحکم خطر محترز می‌بودم انجام: نحن معاشر الانبیاء نکلّم الناس علی قدر عقولهم ... و آن را غذای روح خود سازد والحمدلله بل اکثرهم لایعقلون وصلی الله علی محمد خاتم النبيين وسيد المرسلين وسلم تسليماً كثيراً برحمتک یا ارحم الراحمین چاپ: به تصحیح بهمن کریمی (رشت، مطبعة العروة الوثقی (کتابخانه تجرد): 1352ق)؛ به تصحیح غلامحسین صدیقی (تهران، انجمن آثار ملی: 1331)؛ به تصحیح نجیب مایل هروی (مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس 1365) [نسخه‌های منزوی 846/2 و 847 (30 نسخه)؛ الذریعة 235/21؛ فهرست مصنفات از مهدوی: 297؛ فهرستواره منزوی 238/6؛ دنا 9: 866-865 (57 نسخه)] شرح و حواشی: 1- تعلیقه معراج نامه