مضمار دانش

● مضمار دانش = فرسنامه / حیوان شناسی / فارسی mezmār-e dāneš = faras-nāme نظام الدین گیلانی، احمد بن علی، ق 11 قمری nezām-od-dīn-e gīlānī, ahmad ebn-e ‘alī(- 17c) به دستور: شاه عباس دوم (1052-1077ق) تاریخ تألیف: 1071ق؛ محل تألیف: اصفهان در بیان محامد و ذمایم و آداب پرورش و تربیت و علاج بیماری‌های اسب و ذکر احادیث مناسب در خصوص آن؛ مشتمل بر «مقدمه» و سه «مرحله» به‌منزله قلب و جناحین و «خاتمه» به‌جای ساقه (مطابق با تقسیم و ترتیب معمول در لشکر) از این قرار: مقدمه در ذکر آغاز آفرینش اسب، و باعث رام شدن، و اول اسبی که در میان عرب یافت شده؛ مرحله 1. ذکر محامد و ذمایم و سایر آنچه تعلق به شناختن اسب دارد، مشتمل بر نه «باب»: 1) ذکر آیات قرآن و أحادیث که دلالت بر محاسن اسب می‌کند، 2) در شناختن سال اسب از دندان‌ها، 3) ذکر رنگ‌ها، 4) ذکر غره و تحجیل و سایر علامات که از اختلاف الوان یافت شود، 5) ذکر آنچه تعلق به هیأت أعضا دارد، 6) در اتمام آنچه متعلق است به اندام و ذکر علامات نجابت و تندی، 7) دوایر و سایر علامات، 8) میان اقسام اسب‌ها و خواص هر یک، 9) فرق میان مادیان و فحل در بعضی اوصاف، و ذکر مجملی از صفات ذمیمه؛ مرحله 2. آداب تربیت و شرح مسابقه و ذکر سایر مراکب و آن نیز مشتمل بر نه «باب» است: 1) مقامات ازدواج و تربیت کره تا هنگام سواری، 2) آداب سواری، 3) إزاله أخلاق ذمیمه، 4) آداب آب و علف دادن، 5) طریق خدمتکاری و قواعد تضمیر، 6) میان معنی مسابقه و الفاظی که در آن مقام مذکور می‌شود، 7) شرایط مسابقه، 8) ذکر الاغ و استر، 9) ذکر شتر فیل؛ مرحله 3. معالجات امراض، مشتمل بر نه «باب»: 1) امراض سر و چشم، 2) معالجه امراض حلق و سینه، 3) معالجه قولنج و سایر بادها، 4) معالجه سایر أمراض باطنی، 5) معالجه أورام، 6) معالجه جراحات، 7) معالجه جوشش و خارش و لکه، 8) معالجه تتمه امراض دست و پا، 9) معالجات متفرقه؛ خاتمه: در بیان مجملی از أسبان پادشاهی و ذکر تعویذات. آقای محمد حسین حکیم، فهرست نویس جوان معاصر، سخنی در باب مؤلف این کتاب دارند که بدون اظهار نظر و فقط جهت توجه درج می‌گردد: «تقریباً بیشتر فهرست‌نگاران و پژوهندگان، مؤلف این کتاب را نظام الدین احمد بن علی بن حسن لاهیجی گیلانی (933-زنده در 1066ق) دانسته‌اند و حتی کتاب با انتساب به او به چاپ رسیده است، اما به دلایلی که خواهد آمد مؤلف آن بدون تردید نظام الدین احمد پسر ملا صدرا فیلسوف شهیر و بلند آوازه عصر صفوی است: 1. محمد علم الهدی پسر ملامحسن فیض کاشانی و نوه ملاصدرا در یادداشتی روی نسخه‌ای از این کتاب به شماره 13461 در کتابخانه مرعشی به صراحت مؤلف کتاب را دایی خود دانسته است. علم الهدی پشت برگ آغازین آن نسخه چنین نگاشته است: «الله ثقتی، کتاب مضمار دانش تألیف خالی الفاضل الأریب الأدیب المؤید، نظام الدین احمد ابن استاد الحکماء المتألهین، استاد العرفاء المتبحرین، محمد بن ابراهیم الشیرازی الشهیر بصدرالدین قدس سره». همچنین بر فراز برگ پایانی نسخه، به خط خود چنین آورده: «استکتبته من نسخة مر علیها خالی المصنف و صححها بخط یده افاض الله علی تربته شآبیب رحمته، و کتب هذه الأحرف من ثبت له فیه التصرف. محمد المدعو علم الهدی عفی الله عما جنی. استکتبته لبعض شهور سنة تسع و ثمانین و الف ببلدتنا قاسان نفع الله من نفع الیه من الخلان اتفق تألیفه لبعض شهور حجة سبع و ستین و الف ببلدة اصفهان» (رک: فهرست مرعشی، ج 34، ص 161). همچنین از این نوشته به وضوح برمی‌آید که کتاب در سال 1067ق تألیف شده نه 1071ق چنان که بسیاری پنداشته‌اند. 2. می‌دانیم که نظام الدین احمد گیلانی در سال 1050ق از طرف سلطان عبدالله قطبشاه (1035-1083ق) از دربار او، حیدرآباد دکن، به عنوان سفیر به دربار شاه صفی (1038-1052ق) در اصفهان اعزام شد. تاریخ اقامت وی در اصفهان کاملاً مشخص نیست اما او می‌باید در 1066قیا پیش از آن اصفهان را ترک گفته باشد چه در این سال بار دیگر از طرف سلطان عبدالله قطبشاه مأموریت می‌یابد که به عنوان سفیر به دهلی نزد شاهجهان برود. پس از این تاریخ اطلاعی از زندگی او در دست نیست و نمی‌دانیم که آیا دوباره به اصفهان بازگشته تا مضمار دانش را در 1067ق در این شهر بنویسد یا خیر؟ شاید پاسخی قطعی برای این ابهام نتوان عرضه کرد اما از آن جایی که مقبره او در گولکنده است و هیچ قرینه و شاهد تاریخی دیگری هم برای بازگشتش به اصفهان در سال 1067ق (سال تألیف کتاب) نداریم. پذیرش آن کمی دشوار می‌شود. بعضی از نسخه‌های کتاب مانند نسخه دانشگاه خطبه مؤلف را ندارد و بدین جهت فهرست‌نگاران نتوانسته‌اند نام کتاب و مؤلف را تشخیص دهند(برای نمونه رک: فهرست دانشگاه تهران، ج 14، ص 4045؛ فهرست مجلس، ج 6، ص 143-144، ش 2180؛ فهرست مرعشی، ج 14، ص 80؛ فهرست جدید گلپایگانی، ج6، ص 3030 و فهرست مسجد اعظم، ص 441، رساله ششم مجموعه؛ که همه آنها نسخه‌های مضمار دانش است ولی ناشناخته معرفی شده‌اند).پس از رؤیت مشخص شد نسخه شماره 4929 دانشگاه تهران هم همین کتاب است با این تفاوت که کاتب در آن جا نام کتاب را به سمند دولت تغییر داده است. این اشتباه از آن جا به منابع دیگری مانند فهرستواره (ج 5، ص 3859) و فهرست نسخه‌های خطی فارسی(ج 1، ص 425) هم راه یافته است(رک: دانشگاه تهران، ج 14، ص 4046).» آغاز: بسمله ... سپاس بیقیاس خداوند جهان را که ابلق لیل و نهار چندان که خیابان ازل و ابد را در نورد و ... و در امتثال فرمان لازم الاذعان پادشاه دین پناه ... شاه عباس ثانی ... فرمان قضا جریان بنام ... نظام الدین احمد صادر شده که آنچه در باب است از آیات و احادیث و خلاصه افعال ... انجام: دعای دیگر از کتاب مذکور که باید نوشت و بر گردن اسب باید آویخت: اللهم احفظ علی ما لو حفظه غیرك لضاع ... انا نحن نزلنا الذکر و اناله لحافظون. چاپ: به تصحیح نادر حائری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی 1375ش، بیست و شش = 102ص [کتابشناسی نسخ خطی پزشکی ایران ص 267؛ نسخه‌های منزوی 454/1؛ الذریعة 170/16و 134/21 و 454/14؛ مشترک پاکستان 465/1: نشانی 5 نسخه؛ فهرستواره منزوی 3917/5]