مصارع المصارع

● مصارع المصارع / فلسفه / عربی maṣāri‘-ul muṣāri‘ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) محقق طوسی در این کتاب، شهرستانی را مایل به باطنیه (اسماعیلیه) دانسته و در باب حدوث عالم که شهرستانی می‌گوید: فلاسفه را در باب حدوث عالم سه مذهب است و در آنجا که یاد مذهب کسانی که قائل به قدم کلمات و حروف اند خواجه می‌گوید: «این جماعت گویند که کلمات و حروف غیر از کلمات و حروفی است که از اصوات و حروف تألیف شده، بلکه اثبات واسطه بین خالق و خلق کنند و آن را کلمه خوانند، و گاه کلمه بحسب تعداد اشخاص متعدد شود، پس کلمات گردد و این جماعت را باطنیه گویند و مصنف بدیشان مایل است».این کتاب بخشی از کوشش خواجه نصیر در دوری جستن از تعالیم دینی اسماعیلی پس از فتح الموت به دست مغولان است. او در سال‌های حضور خود در دربار فرمانروایان اسماعیلی در قهستان و سپس در الموت کتاب و رساله‌هایی در شرح تعلیمات آنها تألیف نموده بودودر سرگذشت خویش، شهرستانی را با عنوان «داعی الدعاة» خوانده و اورا محققی بصیر دانسته و یادآور شده بود که اندیشه شهرستانی در نزدیکی طوسی به اسماعیلیه مؤثر بوده است. ولی در سال‌های آخر ملازمت با آنها پیوندهای اعتقادی او سست شد و فقط به تألیفات علمی و نه اعتقادی پرداخت و پس از سقوط الموت آشکارا از اینان فاصله گرفت و متن مقدمه اخلاق ناصری را که حاکی از تقدیم آن به بزرگان اسماعیلیه بود، تغییر داد و در مقدمه جایگزین، ملازمت با آنان را از روی اکراه و ستایش از آنان را به جهت حفظ جان خود عنوان کرده است. طوسی مصارع المصارع را به احتمال زیاد در فاصله سال‌های 654 تا 657ق زمانی که ارتش مغول را همراهی می‌کرده، نگاشته است. این مطلب از بیان او در فصل دوم همین کتاب برمی‌آید که می‌گوید هنگام نگارش این کتاب، آثار فلسفی خود را در اختیار نداشته و امیدوار است که نقل قول‌هایی را بعد به آن بیافزاید. نسخه منحصر به فرد از نگارش اول خواجه در استانبول نگاهداری می‌شود و البته بعدها شاید آن‌گاه که خواجه در مراغه به سال 657ق استقرار یافته، آن نقل قول‌ها را بدان افزوده و نسخه‌ای تازه پدید آورده است که اکثر نسخه‌های موجودی از این تألیف دوم است. مسائل هفت‌گانه مورد بحث بدین ترتیب است: 1. حصر أقسام الوجود؛ 2. وجود واجب الوجود؛ 3. توحید واجب الوجود؛ 4. علم واجب الوجود؛ 5. حدوث العالم؛ 6. حصر المبادئ؛ 7. مسائل مشکله و شکوک معضلة. آغاز: بسمله. الحمدلله حمد الشاکرین و الصلوة علی محمد و آله الطاهرین. و بعد فانی لشغفی بالعلوم العقلیة و المعارف الیقینیة کنت اوقات فراغی انظر فی کتب علمائها ... فعثرت فی اثناء طلبی علی کتاب یعرف بالمصارعات للشیخ تاج الدین ابی الفتح محمد بن عبدالکریم الشهرستانی ادعى فیه مصارعته مع الشیخ الرئیس ابی علی الحسین بن عبدالله بن سینا فی عدة من المسائل الحکمیة و الرد علیه فیما ذکره فی کتبه ... فلما طالعته وجدته مشتملا علی قول سخیف و نظر ضعیف و مقدمات واهیة ... و نقلت فیه متن کتابه و نص کلامه من صدره الى ختامه لئلا یحتاج من یقع الیه هذه النسخة الى طلب اصل الکتاب و سمیته بعد اتمامه بمصارع المصارع ... انجام: و اثبات النبوة بطریق الحکمة قد اوردوا فی کتبهم و بینوا بما لا مزید علیه. هذا آخر ما اورده المصارع فی مصارعاته و الناظر المنصف یحکم باضافة الصرع و الانصراع الى من یلیق به. و لم یکن یقصد محرر هذه الاوراق نصرة ابن سینا و لا کسر المصارع، بل کان قصده سلوک طریق الحق و الانصاف و ان یظهر حقیقة الحال فی هذه المصارعات لئلا یغتر المقلد بقول من یدعى شیئا لا یقدر علی بیان ما یدعیه تسوقا و تصلفا اراءة ما لیس فیه من نفسه. و الله تعالى یعصمنا من الاعتقاد الباطل و القول الغير المطابق و العمل الذى لا یکون وسیلة الى خیر و کمال و یغفر لنا ما ارتکبناه من الخطایا و السیئات فی العقائد و الاقوال انه ملهم العقل و ملقن الصواب منه المبدأ و الیه المآب. چاپ: «مصارع المصارع» بانضمام «مصارعة الفلاسفة» شهرستانی، در 1405ق توسط کتابخانه مجلس، چاپ شده است؛ در سال 1383ش، با تحقیق ویلفردمادلونگ، تهران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران، دانشگاه مک گیل و مرکز بین المللی گفتگوی تمدنها، 258 ص [الذریعة 98/21؛ آثار و احوال خواجه 7- 253؛ مقدمه ویلفرد مادلونگ بر تصحیح مصارع المصارع]