مسائل الخلاف مع الکل فی الفقه

● مسائل الخلاف مع الکل فی الفقه = الخلاف فی الاحکام / فقه / عربی masā’il-ul xilāf ma‘-al kull-i fi-l fiqh = al-xilāf fi-l aḥkām شیخ طوسی، محمد بن حسن، 385 - 460 قمری šayx-e tūsī, mohammad ebn-e ḥasan (996 - 1069) این کتاب یکی از تألیفات مهم ایشان در بحث مسائل الخلاف یا خلافیات است که شاخه‌ای از فقه می‌باشد. امروزه این شاخه را «فقه تطبیقی» یا «فقه مقارن» می‌نامند. شیخ طوسی در نگارش این اثر جامع بر همگان اعم از شیعه و سنی مقدم است. آری از فقهای شیعه سید مرتضی (-436ق) قبل از شیخ به این امر مبادرت نمود ولی موفق به اتمام آن نگردید و از عامه نیز ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید بن خالد (224-310ق) کتاب «اختلاف الفقهاء» یا «اختلاف العلماء» را در اختلافات فقهای عامه در مسائل فقهی نوشت ولی به مذهب احمد بن حنبل توجه نکرد و نامی از او نبرد، چون او احمد را به عنوان فقیه نمی‌شناخت بلکه او را به دیده محدث می‌نگریست و از سوی دیگر به آرای فقهای امامیه نپرداخت پس باید اذعان نمود که هیچ یک از فقها اعم از شیعه و سنی قبل از شیخ تألیفی به این جامعیت نداشتند. باید بگوییم در حوزه فقه تطبیقی علامه حلی نیز دو اثر مهم به نام «تذکرة الفقهاء» و «مختلف الشیعه» دارد که در «تذکره» به بررسی آراء مذاهب مختلف اسلامی پرداخته و استدلال به درستی فتاوای امامیه نموده و در کتاب «مختلف» تنها اختلافات فتوایی فقهای امامیه را مورد بحث قرار داده است.کتاب الخلاف همه مباحث فقهی را شامل می‌شود. (براتعلی غلامی مقدم) آغاز: بسمله، الحمدلله حق حمده و صلى الله على خيرته من خلقه محمد و الطاهرين من عترته ... سألتم ايدكم الله املاء مسايل الخلاف بيننا و بين من خالفنا ... چاپ: مشار عربی، ص337؛ این دفتر در قم چاپ محقق شده؛ طهران، سنگی، 1367-1370ق، رحلی، 36+278+264+4صص [الذريعة 235/7 و 236؛ ريحانة الأدب 231/5؛ کشف الحجب و الاستار / 208 و 506؛ مقدمه‌ای بر فقه شیعه ص78-79؛ دنا، 481/9-483؛ یادنامه شیخ طوسی، 664/3-665؛ دنا 9: 483-481 (62 نسخه)] شرح و حواشی: 1- مسائل الخلاف (منتخب) = المنتخب من مسائل الخلاف = المؤتلف من المختلف؛ طبرسی، فضل بن حسن (468-548) 2- مسائل الخلاف (مختصر) = تلخيص الخلاف و خلاصة الاختلاف؛ صیمری، مفلح بن حسن (-900) 3- حاشية الخلاف فى الاحکام؛ زنجانی، احمد بن عنایت الله (1308-1393)