مدرسه دارالفنون

● مدرسه دارالفنون / متفرقه / فارسی madrese-ye dār-ol-fonūn رساله‌ای است در بیان وضع مدرسه دارالفنون با ذکر اسامی معلمین و متعلمین آن که در سال 1267ق در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به همت و تدبیر وزیر کاردان و آزموده میرزا تقی خان امیرکبیر احداث و افتتاح شده است. ریاست مدرسه دارالفنون را از ابتدای افتتاح تا سال 1314ق جعفر قلیخان نیرالملک امیر تومان به عهده داشته است. علوم مقدماتی این مدرسه عبارت بوده است از: اصول حساب، اصول هندسه، اصول جبر و مقابله، جغرافیا و یکی از زبانهای خارجه (فرانسه، روسی و انگلیسی). بعد از اتمام تحصیلات مقدماتی متعلمین بر حسب استعداد و میل به طبقات مختلفه قسمت می‌شدند و طبقات آنها از این قرار بوده است: مهندس، طب، توپخانه، پیاده نظام، مهندس معدن، زبان‌های خارجه، جغرافیا و علوم ادبیه، نقاشی، عکاسی، علوم موسیقی و موزیک نظامی. اسامی تعدادی از معلمین مدرسه دارالفنون در ابتدای افتتاح عبارت است از: محمدحسین خان ادیب الدوله میرپنجه ناظم مدرسه، نواب محمدتقی میرزا سرتیپ اول آجودان مدرسه، علیخان میر پنجه ناظم العلوم، مدرس مدرسه، میرزا عبدالوهابخان سرتیپ، مدرس صنعت نقاشی و پرده‌کشی و سیاه قلم، اسدالله خان کتابدار کتابخانه مدرسه، سلطان الحکماء مدرس علوم ادیب طب ایرانی و قدیمی به زبان عربی و فارسی، حاجی نجم الدوله سرتیپ اول مدرس ریاضیات، میرزا علی اکبرخان نقاش‌باشی سرتیپ اول مدرس زبان فرانسه و فن نقاشی، میرزا ابوالحسنخان دکتر سرتیپ اول رئیس مریض‌خانه مبارکه مدرس علم طب و زبان فرانسه. اسامی چند تن از معلمین خارجی مدرسه دارالفنون در ابتدای افتتاح مدرسه به قرار ذیل است: هژبر السلطنة پروسکی خان مدرس جغرافیا و زبان فرانسه، مسیو وویه مهندس و معلم معدن و ریاضیات اعلی، مسیو لمر سرتیپ اول مدرس علوم موسیقی و موزیک نظامی، دکتر بازیل معلم طب. اسامی تعدادی از شاگردان فارغ التحصیل مدرسه دارالفنون در سال 1304ق عبارتند از: رضا قلیخان سرتیپ و هدایت قلیخان فرزندان نیرالملک رضا قلیخان فرزند محمود خان، میرزا عباسقلی فرزند میرزا محمود، سلطان احمد میرزا. اسامی چند تن از مترجمینی که در علوم مختلفه وارد و فارغ التحصیل بوده و کتب علمی مدرسه را ترجمه می‌کردند: یوسف علیخان هنی زبان انگلیسی، کاظم خان سرهنگ زبان فرانسه، میرزا ابوالقاسم زبان فرانسه. اینک اسامی معدودی از مسؤولین و مدرسین مدرسه دارالفنون در سال 1314ق که به ریاست جعفر قلیخان نیرالملک امیر تومان انجام وظیفه می‌کردند: ادیب الدوله ناظم مدرسه، محمد تقی میرزا آجودان مدرسه، علیخان میر پنجه ناظم، محمد حسن میرزا سرتیپ اول مهندس، میرزا عبدالله مهندس، هدایت قلیخان مترجم، علیخان ملک الشعرا، سلطان محمود میرزا سرهنگ، میرزا عبدالوهابخان سرتیپ، سلطان الحکما، حاجی نجم الدوله، عبدالرحیم میرزا، میرزا علی اکبر خان نقاش، میرزا محمود خان نجم الملک، آقا میرزا حسن معلم عربی، ملامحمد صادق معلم فارسی، یوسف‌خان ریشار معلم زبان فرانسه، پروسکی خان هژبر السلطنة، مسیو وویلیه معلم معدن، مسیو لمر معلم موزیک، دکتر بازیل معلم زبان انگلیسی و طب، مسیو راتولد معلم حکمت چشم، مسیو دوال معلم موزیک، میرزا علی موثق السلطنة مستوفی مدرسه، رئیس الکتاب مستوفی و احکام نویس مدرسه، میرزا عبدالله سررشته‌دار مدرسه، میرزا مهدی منشی و روزنامه‌نگار مدرسه، احمد آقا ناظر و تحویلدار مدرسه، میرزا عبدالصمد نویسنده دارالنظاره مدرسه، مسیو شورین دواساز. آغاز: تبصره - در تمام ممالک خارجه امروز از برای کسب لیاقت شغل و خدمتی هر کس ناچار از تحصیل علوم است و از برای هر طبقه علومی چند بار ترتیباتی معین مقرر شده که جوانان بر طبق آن ترتیبات باید آن علوم را تحصیل نمایند و امتحان بدهند تا آنکه لایق شغل و خدمتی گردند ... مدرسه مبارکه دارالفنون در اوایل سلطنت شاهنشاه شهید سعید نورالله مضجعه برای ترتیب اطفال عموم نوکر و رعیت معلمین چند از فرنگستان اجیر کردند که علوم متداوله حالیه معموله خطه اروپا را در ایران تعلیم و شایع نمایند در سال 1267 هجری قمری مدرسه دارالفنون احداث و افتتاح گشت و غالب معلمین نیز اطریشی بودند اگر چه وضع مدرسه نظامی بود ولی چون در ایران منحصر به فرد و سایر علوم از قبیل معدن و طب و زبان فرانسه نیز در آنجا تدریس می‌شد چندین دوره و طبقه معلمین اطریشی - ایتالیائی - فرانسوی - آلمانی و انگلیسی در این مدرسه درس گفته‌اند. تعداد متعلمین که در ابتدا بر شصت الی هفتاد بود اکنون به دویست و پنجاه رسیده است و تاکنون که تقریباً چهل و هفت سال است نزدیک به هزار و پانصد نفر شاگرد از مدرسه بیرون رفته و غالب به خدمات ملتی و دولتی مشغول می‌باشند ... انجام: این طبقات متعلمین از قبیل مهندسین و معدن و توپخانه و پیاده‌نظام و طب و نقاشی و مقدمات عربی و فارسی غیر از موزیکانچیان بزرگ کلهم صبحها در اول ورودشان به مدرسه هر طبقه به یک اطاق ریاضی رفته درس ریاضی می‌خوانند بعد از اتمام هر دسته به طبقات معینه خود می‌روند و عصرها هم هر دسته در سر درس‌های السنه خارجه رفته تحصیل زبان فرانسه و روسی و انگلیسی می‌کنند علاوه بر آن روزی هم یک طبقهاز درس ریاضی معاف شده با طاق نقاشی رفته به مشق نقاشی مدادی می‌پردازند در واقع ایام هفته را همه روزه در محضر مشق نقاشی یکی از طبقات حاضر شده مشغول نقاشی می‌شوند. عملیات دارالنظاره و فراشخانه و غیره (به شیوه خط و حساب سیاق رقم رفته است).دارالنظاره - ناظر - نویسنده - عمله جات.فراشخانه - نایب - دهباشی - سرایدار - فراشان. قهوه چی - پیشخدمت. باغبان. [فهرستواره منزوی 932/2]