اشجار و اثمار

● اشجار و اثمار = اثمار و اشجار = ثمره و شجره / هیئت / فارسی ašjār va asmār = asmār va ašjār = samare va šajare بخاری خوارزمی، علیشاه بن محمد، 624؟ - 695 ؟ قمری boxārī xārazmī, ‘alīšāh ebn-e mohammad (1228 - 1296) اهدا به: سیف الدین احمد شاه و برادرش محمد بن مبارکشاه تاریخ تألیف: 690ق کتابی است مشهور و مفصل در بیان منسوبات بروج و کواکب و احکام قرانات و اتصالات و موالید، در دو «مقاله»: اول. کلیات دارای 9 «فصل»؛ دوم. جزئیات، در پنج «شجره» و هر شجره در چند «شعبه» و هر شعبه در چند «ثمره»: شجره 1. صفات و منسوبات بروج و کواکب، 2. احکام قرانات و اتصالات دیگر، 3. احکام عالم، 4. احکام موالید، 5. اعمال تسیرات. مؤلف خود در پایان شجره پنج که ختم کتاب است می‌نویسد که می‌خواسته دو «شجره» دیگر بر کتاب بیفزاید (ششم در طالع تحویل و هفتم در طالع وقت و ضمیر)، اما این کار را به فرصتی دیگر نهاده است. این مطلب در همه نسخه‌ها نیامده است ولی در نسخه 6400/3 مجلس و چند نسخه دیگر موجود است. مؤلف از نزدیکان شمس الدین سیف الاسلام ممد بن صدر سعید سیف الدین احمد شاه بن مبارک شاه بوده و در سر پیری این دفتر را برای دو فرزند او بدرالدین مبارکشاه و سیف الدین احمد شاه نوشته است. از آن برمی‌آید که این دو، شاگرد او بوده و مقدمات و حساب هندی و زیج جدید و عمده ایلخانیه (گزیده همین بخاری) را فرا گرفته‌اند و به آموختن مجمل اصول احکام کوشیار پرداختند و از او درخواستند که دفتری گسترده‌تر بسازد و او این را نگاشته است. بخاری از صفی الدین عبدالمؤمن و موسیقی او یاد می‌کند. بخاری در ثمره 1 شعبه 5 شجره 5 سخنانی در مورد زندگانی خود می‌گوید که از آن نتیجه می‌شود که او در 635 دوازده ساله و در هنگام نگارش این اثر میان 56 و 68 سال داشته است پس او در 623 زاده شده و میان 679 و 691 «اشجار و اثمار» را تألیف کرده است. نسخ این کتاب چه از لحاظ دیباچه و چه متن تفاوت بسیار دارد. آغاز: حمد و ثنا آفریدگاری را که افلاک دوایر و نجوم و سوایر بیافرید و شکر و سپاس واجب الوجودی را که عناصر و ارکان در وجود آورد ... چنین گوید مؤلف این مسوده علیشاه بن محمد بن قاسم الخوارزمی المعروف بالبخاری. انجام: نشانه ساخت و از خدای تعالی توفیق خواست و اتمام آن و هو الاجابة و التوفیق. چاپ: نخستین بار در لکهنو (نولکشور)، 1320 از روی نسخه تاریخ 880 نوشته نعیمی به نام «ثمره شجره نجوم» در 204ص [دنا 846/181 (118 نسخه)؛ الذریعة 293/1 و 12/5؛ مشار فارسی 163/1؛ کشف الظنون 103/1 و 1553/2؛ فهرستواره منزوی 2815/4؛ فهرست مشترک نسخه‌های خطی پاکستان و اسلام آباد 241/1؛ نسخه‌های منزوی 236/1-238 و 2815/4؛ دیباچه اوراد الاحباب از آقای افشار؛ اصغر مهدوی 62/2؛ مکتبة امیرالمؤمنین 41/1] شرح و حواشی: 1- اشجار و اثمار (ترجمه)؛ افندی، عبد العزیز (-12) 2- شرح کتاب شجره؛ اصفهانی، زین العابدین بن قاسم (-13)