مجمع الغرایب

● مجمع الغرایب / جغرافیا، تاریخ / فارسی majma‘-ol qarāyeb بلخی، سلطان محمد بن درویش محمد، - 986 قمری balxī,soltān mohammad ebn-e darvīš mohammad (- 1579) اهدا به: پیر محمد خان فرزند جانی بیگ خان ازبک در بیان جغرافیا و تاریخ آمیخته به افسانه؛ در هجده «باب» و یک «خاتمه»: 1.در غریات و عجایب در افلاک؛ 2. ذکر انساب و غرایب و معجزات و شمایل انبیاء و فضائل خلفاء؛ 3. بیان تعیین بلاد و عجایبی که در آنها واقع است؛ 4. بیان عجایب آدمیان؛ 5. بیان عجایب حیوانات؛ 6. بیان عجایب نباتات؛ 7. بیان عجایب دریاها و رودخانه‌ها؛ 8 عجایب کوه‌ها و چشمه‌ها؛ 9. عجایب بیابان‌ها و صحراها؛ 10. کنایر و مقایر؛ 11. ذکر مسافت بعضی از دریاها و خلیج‌ها؛ 12. ذکر مسافت بعضی از بلادمشهور؛ 13. روایات غریبه و عجیبه؛ 14. در معرفت قیامت آدمیان؛ 15. غرایب و عجایب و لطایف شوخ‌طبعان شیرین کلام و بدیه خوش‌فهمان نظم انتظام؛ 16. ذکر تاریخ غریبه اوایل و اواخر و معرفت احجار غریبه و جواهر عجیبه؛ 17. درنوادر اقوال علما و بدایع مواعظ حکماء؛ 18. ذکر بعضی از تواریخ غریبه عالم از هبوط حضرت آدم تا زمان مؤلف. خاتمه در ذکر اعمال طویله انسانو حیوان است. پدر نگارنده ملا درویش محمد بلخی مفتی بوده، و شعر او به دو زبان ترکی و فارسی در این کتاب آمده است و در شب پنج‌شنبه یکم صفر 957ق درگذشته است. خود نگارنده نیز هنگام نگارش این کتاب سفری را که از بلخ به کابل رفته و در 14 ربیع اول 935ق به کوه بامیان رسیده به خاطر داشته است، و آخرین تاریخی که در این کتاب آورده مرگ نتیجه الاولیاء حضرت ملاکه شبرغانی در شب جمعه دهم رمضان سال هزار و سه است. او همه جا از ابوبکر و عمر و عثمان با جمله «امیر المؤمنین ... رضی الله عنه» یاد کرده. او سنی است ولی مانند همه سنیان دوره تیموری در خاور ایران، تندروی‌های شیعیان را از خود نشان می‌دهد. او از چندین تن از همزمانان خویش، مانند شهاب معمائی و حکیم ابوالخیر لنگ، و ملا خلیل و ابولمعانی بخاری، و درویش شیخم، و کیستن قرا سلطان فرماندار بلخ یاد کرده است. وی در این کتاب از کسان و کتاب‌های زیر نقل آورده است: معارج النبوة، فواید فیروز شاهی، تفسیر یسیر، بحر الدرر، عصمة الانبیاء، تفسیر مواهب علیه، صفوة الصفوة، عجایب المخلوقات، صور الاقالیم، تاریخ بلخ، انوار التنزیل بیضاوی، لمعة الغرایب، تفسیر طبری، مسالک الممالک، تاریخ شام، عجایب البلدان عبد علی بیرجندی، تحفة الغرایب، تاریخ مغرب، مقصد الاقبال عجایب العالم، جامع الحکایات، نزهة القلوب حمد الله مستوفی قزوینی، زاد المفسر، کشف الاسرار ثعلبی، زبدة التواریخ، آثار الشاقیه، ربیع الابرار، فارسنامه، معجم البلدان، تاریخ صقالبه، جهان نامه، تاریخ گزیده، عجایب البحر، عجایب الدنیا، عجایب الاخبار، تاریخ حافظ ابرو، ابواسحاق طالقانی، مفاخر العرب، روضة الصفا، روضة الاحباب، تاج الدین منجم حکیم خوارزمی، تاریخ طبری، تذکرة التاریخ، مجمع الانساب، تاریخ آل سلجوق، تذکرة الشعراء، لطایف الطوایف، نفایس الفنون. انیس الوحده و جلیس الخلوه، شواهد النبوة، خلاصة الاخبار، جامع التواریخ، تاریخ حمزه اصفهانی، المعارف، نگارنده این کتاب را به فارسی نگاشته ولی از سبک آن پیداست که او ترک بوده است، و شعر بسیار نیز از خود و پدرش آورده ولی بیشتر آنها نیز نارسا است. آغاز: سبحانک لا علم لنا الا ما علمتنا انک انت العلیم الحکیم اعجوبه نگار عالم بوقلمون از صنع بدیع ... اما بعد معروض ضمیر منیر مهر تنویر ... انجام: لله الحمد و المنه که بامداد الطاف متواتره ربانی ... خلافت پناها دلت شاد باد ×× تن و جانت از محنت آزاد باد / مرا بس همین در جهان نام و کام ×× که این نامه کردم بنامت تمام ... تا آنجا که: چو داعی بود در جهان صبح و شام ×× دعا گوی تو انس و جان و السلام [فهرستواره منزوی 245/1]