مجمع الحکمتین و جامع الطبين

● مجمع الحکمتین و جامع الطبين / طب / فارسی majma‘-ol hekmatayn va jāme‘-ol tebbayn حکیم قبلی، محمد بن عبدالصبور، ق13 قمری hakīm-e qobbolī,mohammad ebn-e ‘abd-os-sabūr (-19c) به دستور: محمد میرزای قاجار یک مقدمه و چند قانون و یک خاتمه دارد و دو حکمت (پزشکی) ایرانی و انگلیسی در آن گرد آمده است. مؤلف گویا همان باشد که از سنگلاخ استرابادی گزینی کرده و فرهنگی ترکی به فارسی ساخته است. او در خصوص علت و نحوه تألیف و تسمیه کتاب مؤلف در مقدمه مبسوطی که نوشته چنین گفته است: «در اوقاتی که صفحه آذربایجان مقر سلطنت با حشمت نواب ولیعهد مغفور مبرور بود این بنده مراجعت به وطن مألوف نمود از آنجا ولیعهد پیوسته طالب هر ذی فنی بود وجود ناقابل این بنده را منظور نظر عنایت فرموده در صدد تربیت این بنده برآمد و بعد از چندی که شخص این بنده را قابل آن دانسته که خدمتی به انجام تواند رسانید در صدد این برآمدند که در فنون حکمت عملیه یعنی در معالجات طبیه مجموعه تألیف آید که جامع حکمت ایرانی و حکمت انگریزی باشد و از این جهت نام او را مجمع الحکمتین و جامع الطبين معین فرمودند و در دستور العمل نگارش کتاب مرقوم چند فرمایش فرمودند، فرمایش اول آنکه چون پیش نهاد خاطر خطیر والا آن است که کتاب مزبور را بعد از اتمام آن در دارالطباعه چاپ و باسمه نمایند لهذا باید که از عبارات وحشیه حکمیه و اصطلاحات غامضه طبیه خالی باشد، فرمایش دوم آنکه مرضی که نوشته می‌شود باید که اولا کیفیت و تعریف آن مرض با اسباب و علامات و معالجات او بطریق تفصیل با قانون حکمای انگلیز نوشته شود و بعد از تمام شدن آن با قانون مذکور باز همان مرض با همین تفصیل با قانون حکمای ایران بسلک تحریر درآید، فرمایش سوم آنکه باید که در هر یکی از دو قانون مذکور همان قواعد تازه و علامات نوظهور که در همین ازمان ما معمول حکمای انگلیز و آذربایجان است نگارش یابد و از نوشتن سیاقهای قدیم حکمای یونان که الآن نیز در بلدان عراق و ممالک روم مستعمل است بالمره اعراض کرده شود و هم چنین از نگارش قوانین منسوخه حکمای انگلیز که الحال نیز در بعض بلاد اروپا و سایر دول خارجه از اسپانیا و فرانسا و پروس و نمسه و ایتالیا متداول است نیز بالکلیه اغماض نموده شود، فرمایش چهارم آنکه از ادویه مستعمله اطبای هند و سند و چین و خطا و ایغور نیز به هیچ وجه مرقوم نشود زیرا که اکثر مستعملات ایشان معادن و سموم است و پر واضح است که استعمال کردن آنها با همان سمیت مخاطره عظیم دارد و اگر چه دواهای معمول حکمای انگلتره و سایر اهل اروپا نیز در اغلب معادن و سموم است لیکن ایشان با قواعد کیمیاوی اجزای سمیه و اجزای زایده بی فایده آنها را اخراج کرده بکار ببرند، فرمایش پنجم آنکه چون سیاق طب جدید کیمیاوی یعنی قانون نو ظهور حکمای انگلتره اولی و ارجح است از اسلوب جدید اطبای آذربایجان لهذا باید که در باب آن اهتمام و دقت بیشتر شود زیرا که دواهای ایشان در قدر یسیر و در اثر کثیر و سریع التأثیرند و اکثر آنها بدطعم و بد رایحه نیستند، فرمایش ششم آنکه در هر مرض هر نوع معالجه که کمترین بنده خود تجربه کرده و نافع دیده باشد نیز بنویسد و هر کدام را از معالجات یونانیان که مفید باشد نیز بیان نماید اما آنچه از کتب حکمای انگلیز که بفارسی ترجمه خواهند کرد بهیچ وجه من الوجوه تصرفی در او ننماید و هر چه خود ایشان نوشته اند بی کم و زیاد ترجمه کند» (نقل باختصار از مقدمه کتاب).کتاب مشتمل است بر مقدمه‌ای در ذکر چندی فقره که طبیب را پیش از شروع در معالجه دانستن آنها واجب است و قوانین عدیده و خاتمه‌ای. (غلامعلی عرفانیان) آغاز: بسمله. الحمدلله الحكيم المطلق الذي خلق الانسان من علق ... اما بعد چنین گوید کمتر بنده رب غفور محمد بن عبدالصبور خوئی الاصل تبریزی الموطن. انجام: و سایر تدابیر آنها را به نحوی که در بزرگان گفته‌ایم معمول دارند [فهرستواره منزوی 3686/5]